Phát triển kinh tế nông, lâm nghiệp gắn với bảo vệ rừng, nâng cao thu nhập cho người dân

Trong thời gian qua, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã dành nguồn lực cho phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp bền vững. Trong đó, tập trung vào phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp, phát huy tiềm năng, thế mạnh của các vùng miền để sản xuất hàng hóa theo chuỗi giá trị; gắn phát triển kinh tế với bảo vệ rừng và nâng cao thu nhập cho người dân.

Gắn sinh kế của người dân với bảo vệ và phát triển rừng

Trong thời gian qua, việc triển khai Chương trình tiếp tục khẳng định quan điểm muốn bảo vệ rừng bền vững phải gắn trách nhiệm của người dân với lợi ích trực tiếp từ rừng. Đồng bào sinh sống gần rừng không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà ngày càng trở thành chủ thể tham gia quản lý, bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng.

Thông qua giao khoán bảo vệ rừng, các hộ gia đình và cộng đồng dân cư tham gia tuần tra, kiểm tra, phòng cháy, chữa cháy rừng, phát hiện và ngăn chặn hành vi xâm hại tài nguyên rừng. Nguồn kinh phí hỗ trợ bảo vệ rừng góp phần tạo thêm thu nhập, đặc biệt đối với những hộ dân ở khu vực khó khăn, nơi cơ hội việc làm và sinh kế còn hạn chế.

Khi quyền lợi kinh tế gắn với diện tích và chất lượng rừng được giao quản lý, ý thức bảo vệ rừng của cộng đồng cũng từng bước được nâng lên. Rừng từ chỗ chủ yếu là nơi cung cấp những sản vật tự nhiên đã trở thành nguồn tài sản cần được bảo vệ, đầu tư và khai thác hợp lý trong dài hạn.

Bên cạnh bảo vệ diện tích rừng hiện có, Chương trình còn tạo điều kiện triển khai các hoạt động khoanh nuôi tái sinh, trồng bổ sung, trồng rừng sản xuất và phát triển lâm sản ngoài gỗ. Qua đó, người dân vừa có thêm việc làm, vừa tham gia phục hồi và nâng cao chất lượng rừng.

Phát triển kinh tế dưới tán rừng đang mở ra hướng sinh kế phù hợp cho nhiều địa phương. Tùy điều kiện tự nhiên, người dân có thể phát triển cây dược liệu, cây bản địa và các loại lâm sản ngoài gỗ có giá trị. Quế, hồi, sa nhân, thảo quả cùng nhiều cây dược liệu và sản phẩm đặc hữu có khả năng mang lại nguồn thu nếu được tổ chức sản xuất, chế biến và tiêu thụ hiệu quả.

Các mô hình nông - lâm kết hợp cũng giúp tận dụng đất đai và không gian dưới tán rừng nhưng vẫn phải bảo đảm nguyên tắc không làm suy giảm diện tích, chất lượng rừng. Đây là hướng phát triển có ý nghĩa đối với những địa bàn mà đời sống người dân từ lâu đã gắn với rừng.

Cùng với đó, chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tiếp tục tạo nguồn lực cho công tác bảo vệ rừng và bổ sung thu nhập cho người dân. Khi những giá trị về bảo vệ nguồn nước, môi trường và hệ sinh thái được chuyển hóa thành lợi ích kinh tế, người dân có thêm động lực duy trì và bảo vệ diện tích rừng được giao.

Nâng giá trị nông, lâm sản bằng liên kết sản xuất và công nghệ

Một trong những hạn chế của sản xuất nông, lâm nghiệp vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi là quy mô nhỏ, phân tán, thiếu liên kết với doanh nghiệp và thị trường. Nhiều sản phẩm có chất lượng, mang đặc trưng địa phương nhưng chủ yếu được bán dưới dạng nguyên liệu thô nên giá trị gia tăng thấp.

Phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị vì vậy là giải pháp quan trọng. Thay vì hỗ trợ riêng lẻ từng khâu, cần hình thành liên kết từ giống, vật tư, kỹ thuật, tổ chức sản xuất đến sơ chế, chế biến và tiêu thụ. Trong đó, hợp tác xã, tổ hợp tác và doanh nghiệp đóng vai trò kết nối hộ sản xuất với thị trường.

Thông qua các chuỗi liên kết, người dân có điều kiện tiếp cận giống tốt, kỹ thuật sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng và thông tin thị trường. Việc có đơn vị liên kết tiêu thụ cũng giúp giảm tình trạng sản xuất tự phát hoặc phải bán sản phẩm với giá thấp vào thời điểm thu hoạch.

Trong lĩnh vực lâm nghiệp, việc nâng cao chất lượng giống, phát triển rừng trồng có năng suất cao, rừng gỗ lớn và quản lý rừng bền vững là những hướng đi có khả năng nâng giá trị trên một đơn vị diện tích. Khi gắn vùng nguyên liệu với chế biến, giá trị kinh tế từ rừng không chỉ dừng lại ở khai thác gỗ nguyên liệu mà có thể được nâng lên thông qua chế biến sâu và đa dạng hóa sản phẩm.

Khoa học, công nghệ cũng ngày càng có vai trò quan trọng. Giống cây trồng chất lượng, quy trình canh tác phù hợp, kỹ thuật chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh giúp nâng cao năng suất, giảm chi phí. Công nghệ chế biến và bảo quản sau thu hoạch góp phần kéo dài thời gian bảo quản, bảo đảm chất lượng và tăng khả năng cạnh tranh của sản phẩm.

Trong quản lý rừng, công nghệ viễn thám, hệ thống thông tin địa lý và cơ sở dữ liệu số có thể hỗ trợ theo dõi diễn biến tài nguyên, phát hiện nguy cơ mất rừng và cảnh báo cháy rừng. Việc ứng dụng công nghệ đặc biệt có ý nghĩa đối với những khu vực có địa hình phức tạp và diện tích rừng lớn.

Chuyển đổi số còn mở thêm kênh tiêu thụ nông, lâm sản. Truy xuất nguồn gốc, quảng bá sản phẩm trên môi trường số và thương mại điện tử giúp đặc sản miền núi tiếp cận nhiều người tiêu dùng hơn. Tuy nhiên, để công nghệ thực sự phát huy hiệu quả, cần tăng cường tập huấn, chuyển giao kỹ thuật và hướng dẫn người dân áp dụng phù hợp với điều kiện thực tế.

Việc triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia đã góp phần tạo thêm nguồn lực để người dân tham gia bảo vệ, phát triển và hưởng lợi từ rừng. Quan trọng hơn, cách tiếp cận đang từng bước chuyển từ hỗ trợ sinh kế đơn thuần sang phát huy tiềm năng kinh tế của rừng, tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị và nâng cao khả năng tự chủ của người dân. Thời gian tới, phát triển rừng gỗ lớn, lâm sản ngoài gỗ, cây dược liệu, kinh tế dưới tán rừng, dịch vụ môi trường rừng và du lịch sinh thái cần tiếp tục được thúc đẩy phù hợp với từng địa bàn. Song song với đó là nâng cao chất lượng sản phẩm, phát triển chế biến, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường để người dân có thể thu được giá trị cao hơn từ sản xuất nông, lâm nghiệp.

Khi bảo vệ rừng đem lại nguồn thu nhập ổn định, người dân sẽ có thêm động lực gắn bó với rừng. Ngược lại, khi rừng được quản lý và bảo vệ tốt, môi trường sống, nguồn nước, đất sản xuất và sinh kế lâu dài của cộng đồng cũng được bảo đảm. Đây chính là nền tảng để phát triển kinh tế nông, lâm nghiệp bền vững, nâng cao đời sống đồng bào và thực hiện hiệu quả mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi./.

CM