Phát triển chăn nuôi đại gia súc gắn với sinh kế đồng bào Tày

Ở thôn Cây Tre, xã Yên Thành, tỉnh Lào Cai, tiếng máy băm cỏ và tiếng trâu, bò trong những dãy chuồng nuôi tập trung đã trở nên quen thuộc. Nơi đây, Hợp tác xã Dịch vụ tổng hợp Thiên An đang duy trì mô hình chăn nuôi đại gia súc với quy mô lớn, đồng thời liên kết với các hộ dân để mở rộng sản xuất. Đằng sau đàn gia súc hàng nghìn con là một cách làm kinh tế đang dần thay đổi phương thức chăn nuôi của người dân địa phương.

Từ sản xuất hộ đến liên kết tập thể

Hoàng Văn Liêm sinh năm 1986 trong một gia đình nông dân ở vùng ven hồ Thác Bà. Giống như nhiều thanh niên nông thôn, anh từng rời quê đến Bình Dương tìm việc. Công việc làm thuê tại một xưởng sản xuất đồ gỗ không đem lại thu nhập như kỳ vọng, trong khi cuộc sống xa quê cũng nhiều khó khăn. Trở về địa phương, anh làm nghề đánh bắt tôm, cá trên hồ Thác Bà và từ đó có điều kiện quan sát rõ hơn những lợi thế của quê hương.

Điều anh Liêm nhận thấy là vùng đất ven hồ có diện tích đồi rừng, đồng cỏ và nguồn phụ phẩm nông nghiệp tương đối thuận lợi cho phát triển đại gia súc. Thay vì tiếp tục tìm việc ở nơi khác, anh lựa chọn trở về, tích lũy kinh nghiệm và chuyển sang chăn nuôi trâu, bò. Năm 2019, HTX Dịch vụ tổng hợp Thiên An được thành lập, ban đầu tập trung vào mua trâu, bò về vỗ béo, sản xuất con giống và từng bước tổ chức chăn nuôi theo quy trình kiểm soát dịch bệnh.

Điểm khác biệt của mô hình không nằm ở việc nuôi trâu, bò - một nghề vốn quen thuộc với người dân miền núi - mà ở cách tổ chức lại nghề này. Từ chỗ mỗi gia đình tự mua con giống, tự chăm sóc và tự tìm người mua, HTX đứng ra đảm nhận những khâu quan trọng hơn như lựa chọn giống, kiểm soát dịch bệnh, cung cấp thức ăn, hướng dẫn kỹ thuật và kết nối tiêu thụ. Chăn nuôi vì thế được chuyển dần từ quy mô hộ sang hướng sản xuất hàng hóa.

Hiện HTX có 13 thành viên chính thức, khoảng 90% thành viên là người dân tộc Tày. Đây là chi tiết có ý nghĩa đặc biệt khi nhìn vào câu chuyện của Thiên An: mô hình kinh tế không được xây dựng tách rời cộng đồng địa phương mà do chính những người dân nơi đây tham gia, tổ chức và hưởng lợi. Năm 2023, Liên minh HTX tỉnh Yên Bái và Liên minh HTX Việt Nam đã hỗ trợ HTX tập huấn kỹ thuật chăn nuôi dê theo chuỗi giá trị, đồng thời bàn giao 85 con dê giống cho 17 hộ là thành viên và thành viên liên kết.

Biến con trâu, con bò thành hàng hóa

Một con trâu, con bò ở vùng cao có thể là tài sản tích lũy của một gia đình. Nhưng nếu chỉ nuôi theo tập quán truyền thống, thời gian quay vòng vốn dài, năng suất thấp và đầu ra thiếu ổn định. Thiên An lựa chọn một hướng khác: mua những con vật có tiềm năng, thực hiện tẩy giun, tiêm phòng, chăm sóc và vỗ béo trong điều kiện được kiểm soát trước khi đưa ra thị trường.

Mỗi năm HTX luân chuyển khoảng 1.500 con trâu, bò, gồm khoảng 600 con giống và 900 con trâu, bò thịt. Khi quy mô sản xuất tăng, HTX đầu tư chuồng trại, chủ động nguồn thức ăn và thực hiện các biện pháp phòng bệnh. Thành viên cũng chia sẻ kinh nghiệm chăm sóc, qua đó từng bước hình thành quy trình chăn nuôi thống nhất.

Đến năm 2025, quy mô đàn của HTX đã tăng lên hơn 1.500 con trâu, bò. HTX trồng gần 20 ha cỏ chuyên canh để chủ động nguồn thức ăn, đồng thời duy trì việc mua bổ sung thức ăn từ thị trường. Theo thông tin được công bố, mỗi con trâu, bò sau quá trình vỗ béo có thể mang lại lợi nhuận khoảng 2,5-3 triệu đồng; doanh thu của HTX đạt khoảng 25 tỷ đồng/năm, lợi nhuận khoảng 2,5 tỷ đồng.

Quy mô ấy cũng làm thay đổi yêu cầu đối với người chăn nuôi. Khi đàn gia súc lên đến hàng nghìn con, kinh nghiệm cá nhân không còn đủ. Giống phải được kiểm soát, vật nuôi mới nhập về phải được cách ly, tiêm phòng và theo dõi trước khi nhập đàn. Thức ăn phải được tính toán, chuồng trại phải bảo đảm vệ sinh và việc xuất bán phải gắn với yêu cầu của thị trường. Chăn nuôi vì thế trở thành một hoạt động kinh tế có quy trình thay vì chỉ là phương thức tích lũy tài sản của hộ gia đình.

Liên kết hộ dân và mở rộng quy mô sản xuất

Hiệu quả của Thiên An không chỉ thể hiện ở số lượng gia súc HTX trực tiếp quản lý. Điều đáng chú ý hơn là mạng lưới liên kết với các hộ chăn nuôi trong khu vực. Tại Diễn đàn Nông dân Quốc gia lần thứ IX năm 2024, Giám đốc HTX Hoàng Văn Liêm cho biết HTX đã hợp đồng bao tiêu sản phẩm với 56 hộ và 15 cơ sở chăn nuôi trâu, bò để thực hiện mô hình nuôi vỗ béo.

Với cách làm này, HTX không cần trực tiếp đầu tư toàn bộ đàn gia súc mà có thể mở rộng vùng sản xuất thông qua các hộ liên kết. Người dân vẫn có thể tận dụng chuồng trại, lao động và nguồn thức ăn sẵn có, trong khi được tiếp cận con giống, kỹ thuật và đầu ra. HTX đồng thời có thêm nguồn hàng để đáp ứng nhu cầu thị trường. Mối quan hệ giữa HTX và hộ dân vì vậy không dừng ở việc mua - bán mà hình thành một chuỗi sản xuất có sự phân công.

Với những hộ dân trước đây chăn nuôi nhỏ lẻ, thay đổi này có ý nghĩa rõ rệt. Một trong những thành viên được báo chí phản ánh là chị Đỗ Thị Ánh. Gia đình chị từng thuộc diện hộ nghèo; sau khi tham gia HTX, gia đình được hỗ trợ con giống và nguồn thức ăn, đồng thời có việc làm với thu nhập ổn định. Việc gia đình có thêm đàn bò riêng cũng mở ra một nguồn tích lũy mới bên cạnh tiền công lao động.

Từ góc độ phát triển sinh kế, đây là phần quan trọng nhất trong câu chuyện của Thiên An. Một mô hình chăn nuôi có thể tạo doanh thu lớn cho HTX, nhưng giá trị xã hội chỉ thực sự lan tỏa khi người dân xung quanh có thể tham gia và cải thiện thu nhập. Với 56 hộ và 15 cơ sở chăn nuôi được HTX liên kết bao tiêu, quy mô tác động của mô hình đã vượt khỏi phạm vi 13 thành viên chính thức.

Từ hỗ trợ con giống đến thay đổi cách nuôi

Năm 2023, HTX Thiên An được lựa chọn để triển khai mô hình chăn nuôi theo chuỗi giá trị. 85 con dê giống được bàn giao cho 17 hộ thành viên và thành viên liên kết sau một khóa tập huấn về kỹ thuật chăn nuôi, xây dựng thị trường và tổ chức sản xuất. Sự hỗ trợ này không chỉ bổ sung con giống mà đi kèm với kiến thức về cách nuôi, vệ sinh môi trường và tổ chức sản xuất.

Một thành viên của HTX, chị Thang Thị Chanh, cho biết trước đây gia đình chăn nuôi tự phát, chưa chú ý đầy đủ đến vệ sinh môi trường, nguồn gốc con giống và khẩu phần thức ăn. Sau khi tham gia tập huấn, chị nhận ra những hạn chế trong phương thức nuôi cũ và có thêm kiến thức để thay đổi. Chi tiết này cho thấy tác động của mô hình không chỉ nằm ở số tiền hỗ trợ mà còn ở việc đưa kiến thức kỹ thuật đến tận hộ gia đình.

Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc chuyển từ sản xuất tự phát sang sản xuất có tổ chức có ý nghĩa đặc biệt. Nguồn lực của mỗi hộ thường không lớn, nhưng khi được tập hợp trong HTX, các hộ có thể tiếp cận dịch vụ, kỹ thuật và thị trường mà một hộ riêng lẻ khó thực hiện. Mô hình Thiên An cho thấy HTX có thể trở thành một “cầu nối” giữa chính sách hỗ trợ sản xuất và nhu cầu thực tế của người dân.

Đầu tư để giảm chi phí

Sản xuất quy mô lớn cũng đòi hỏi HTX phải giải quyết bài toán chi phí. Một trong những khoản chi đáng kể đối với mô hình chăn nuôi trâu, bò là vận chuyển gia súc và thức ăn. Năm 2022, Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX tỉnh Yên Bái cho HTX Thiên An vay 500 triệu đồng để mua xe tải phục vụ vận chuyển. Theo Giám đốc Hoàng Văn Liêm, phương tiện này giúp HTX chủ động hơn trong sản xuất, kinh doanh và giảm chi phí so với thuê ngoài.

Cùng thời gian này, HTX được lựa chọn tham gia mô hình HTX sản xuất theo chuỗi giá trị. Đơn vị đầu tư máy băm cỏ trị giá 70 triệu đồng, trong đó Liên minh HTX tỉnh hỗ trợ 45 triệu đồng. Những khoản đầu tư tưởng như rất cụ thể này lại tác động trực tiếp đến năng suất lao động và chi phí sản xuất, nhất là khi HTX phải chuẩn bị thức ăn cho đàn gia súc quy mô lớn.

Việc chủ động thức ăn cũng được HTX xem là một trong những điều kiện để kiểm soát giá thành. Từ diện tích cỏ ban đầu, HTX đã mở rộng vùng trồng cỏ chuyên canh lên gần 20 ha vào năm 2025. Khi nguồn thức ăn được tổ chức ngay trong vùng sản xuất, HTX vừa giảm phụ thuộc vào thị trường, vừa có điều kiện kiểm soát khẩu phần và chất lượng thức ăn cho đàn trâu, bò.

Từ mô hình địa phương đến HTX tiêu biểu toàn quốc

Những kết quả trong sản xuất đã đưa HTX Thiên An trở thành một mô hình được nhiều nơi biết đến. Năm 2021, Giám đốc Hoàng Văn Liêm được bình chọn là một trong 63 “Nông dân Việt Nam xuất sắc”. Khi đó, HTX đã tạo việc làm cho khoảng 20 lao động địa phương; các thành viên duy trì đàn trâu, bò từ 15-20 con mỗi lứa và có mức lợi nhuận bình quân khoảng 150 triệu đồng/người/năm.

Năm 2024, HTX Dịch vụ tổng hợp Thiên An được vinh danh trong 63 HTX tiêu biểu toàn quốc. Theo thông tin của Báo Yên Bái, HTX được ghi nhận bởi những đóng góp trong việc mở hướng cho nông dân vùng lòng hồ Thủy điện Thác Bà phát triển kinh tế từ chăn nuôi đại gia súc, nhất là mô hình vỗ béo và chăn nuôi sinh sản, qua đó góp phần xóa đói, giảm nghèo và cải thiện đời sống người dân.

Đến năm 2025, ông Hoàng Văn Liêm tiếp tục được bình chọn là “Nông dân Việt Nam xuất sắc”, lần thứ hai được nhận danh hiệu này. Cùng thời điểm, HTX đã phát triển quy mô hơn 1.500 con trâu, bò, có 12 lao động thường xuyên và gần 30 lao động thời vụ; thu nhập của thành viên đạt khoảng 100-120 triệu đồng/năm. Những con số này cho thấy quy mô của mô hình đã thay đổi đáng kể so với thời điểm HTX mới thành lập.

Phát huy vai trò HTX trong phát triển kinh tế địa phương

Nếu chỉ nhìn vào đàn trâu, bò hơn 1.500 con, câu chuyện của Thiên An có thể được xem như một mô hình chăn nuôi thành công. Nhưng giá trị lớn hơn nằm ở cách HTX tạo ra sự kết nối giữa những hộ sản xuất nhỏ với thị trường. Người dân có thể tham gia bằng chính nguồn lực của gia đình; HTX đảm nhận những khâu mà từng hộ khó tự thực hiện, từ con giống, kỹ thuật, thức ăn đến tiêu thụ.

Với 90% thành viên là người Tày, HTX cũng cho thấy một hướng phát triển kinh tế phù hợp với đồng bào dân tộc thiểu số: lấy thế mạnh sẵn có của địa phương làm nền tảng, nhưng tổ chức lại sản xuất để tạo ra giá trị cao hơn. Những con trâu, bò vốn quen thuộc trong đời sống nông hộ được đưa vào một chuỗi sản xuất có kiểm soát; kinh nghiệm chăn nuôi truyền thống được bổ sung bằng kỹ thuật và yêu cầu thị trường.

Điều này cũng giải thích vì sao câu chuyện Thiên An có sức lan tỏa vượt ra ngoài phạm vi một HTX. Khi một hộ có thể tăng đàn, có thêm việc làm và thu nhập, tác động mới dừng ở cấp gia đình. Khi hàng chục hộ cùng tham gia, sản xuất được liên kết và có đầu ra, mô hình bắt đầu tạo ra tác động ở cấp cộng đồng. Chính sự thay đổi từ “mỗi nhà tự nuôi” sang “nhiều hộ cùng tham gia một chuỗi” mới là giá trị nổi bật của HTX./.

Xuân Bình