Mạng xã hội có thể giúp người trẻ “miễn dịch” với tin giả sức khỏe?

Không phải cứ có thông tin đúng là đủ

Thông tin sai lệch về sức khỏe đang trở thành một thách thức không nhỏ khi mạng xã hội (MXH) ngày càng trở thành nơi người dân tìm kiếm và chia sẻ kiến thức y tế. Những lời khuyên thiếu căn cứ về thuốc, phương pháp điều trị hay phòng bệnh có thể nhanh chóng tiếp cận hàng nghìn người trước khi được kiểm chứng.

Với người trẻ, MXH vừa là một phần của vấn đề, vừa có thể là một phần của lời giải. Một nghiên cứu mới của các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế cho thấy yếu tố quyết định không chỉ nằm ở việc một người có tiếp cận được thông tin chính xác hay không, mà còn ở việc họ tham gia vào một cộng đồng trực tuyến như thế nào.

Nghiên cứu được thực hiện với 583 người Việt trong độ tuổi 18-25, công bố trên Tạp chí Media Asia. Nhóm tác giả đến từ Đại học (ĐH) RMIT Việt Nam, Trường ĐH Công nghệ TP. Hồ Chí Minh, ĐH Georgia State (Mỹ) và ĐH Công nghệ Nanyang (Singapore).

Điểm đáng chú ý của nghiên cứu là khái niệm “sức mạnh tập thể trên MXH” (social media collective empowerment). Thay vì xem người dùng như những cá nhân tiếp nhận thông tin một cách thụ động, nhóm nghiên cứu xem xét vai trò của cộng đồng trong việc giúp thành viên hiểu vấn đề, trao đổi kiến thức và tự tin đưa ra quyết định.

Theo PGS. TS. Nguyễn Văn Thăng Long, ĐH RMIT Việt Nam, sức mạnh tập thể này được thể hiện qua 4 yếu tố: mức độ hiểu biết về vấn đề được thảo luận, sự tự tin khi trao đổi với cộng đồng, mức độ chủ động tham gia và cảm nhận được sự hỗ trợ từ những thành viên khác.

Những yếu tố này có thể tạo ra một môi trường trong đó người dùng không chỉ đọc một thông tin rồi tự quyết định có tin hay không. Họ có thể đặt câu hỏi, chia sẻ kinh nghiệm, đối chiếu với những người khác và nhận được sự hỗ trợ khi cố gắng xác định đâu là thông tin đáng tin cậy.

Sự ủng hộ của cộng đồng có thể quan trọng hơn con số

Kết quả nghiên cứu cho thấy, những người trẻ cảm nhận được mức độ trao quyền tập thể cao hơn trong cộng đồng trực tuyến có xu hướng nhận diện tốt hơn thông tin sức khỏe sai lệch. Đáng chú ý, tác động này còn liên quan đến hành vi sức khỏe của họ.

Theo PGS. TS. Nguyễn Văn Thăng Long, nhóm người tham gia có sức mạnh tập thể trên MXH cao hơn có xu hướng thực hiện các hành vi như đi khám sức khỏe định kỳ, rửa tay đúng cách và áp dụng những biện pháp phòng ngừa dịch bệnh, ngay cả khi chưa trực tiếp gặp thông tin sai lệch.

Điều này gợi ý rằng khả năng chống tin giả không nhất thiết bắt đầu từ thời điểm một người nhìn thấy một thông tin sai. Nó có thể được hình thành từ trước, thông qua những kỹ năng, niềm tin và mối quan hệ mà người đó xây dựng trong cộng đồng.

Một cộng đồng thường xuyên trao đổi và hỗ trợ thành viên có thể giúp người dùng hình thành thói quen đặt câu hỏi trước những tuyên bố về sức khỏe, thay vì lập tức tin hoặc chia sẻ chúng.

Một phát hiện khác của nghiên cứu cho thấy, việc thuyết phục người trẻ thay đổi hành vi không đơn giản là đưa ra bằng chứng rằng “đa số mọi người đều làm điều đó”.

Nhóm nghiên cứu thử xem xét tác động của những thông điệp nhấn mạnh hành vi phổ biến trong cộng đồng. Chẳng hạn, thông tin cho biết “80% người dùng đã rửa tay thường xuyên” không cho thấy tác động đáng kể đối với người trẻ trong nghiên cứu.

Điều này đáng chú ý bởi truyền thông sức khỏe thường sử dụng các con số về hành vi của số đông để khuyến khích mọi người làm theo.

Từ “điểm yếu” trở thành lớp bảo vệ

PGS. TS. Nguyễn Văn Thăng Long nhận định, yếu tố có sức ảnh hưởng hơn lại là cảm giác về kỳ vọng của những người có ý nghĩa đối với mỗi cá nhân, chẳng hạn gia đình, bạn bè hoặc cộng đồng mà họ cảm thấy mình thuộc về.

Nói cách khác, một người có thể không thay đổi hành vi chỉ vì biết rằng nhiều người khác đang làm điều đó. Nhưng nếu họ cảm nhận được rằng những người quan trọng với mình mong muốn họ thực hiện hành vi có lợi cho sức khỏe, khả năng thay đổi có thể cao hơn.

Phát hiện này giúp giải thích vì sao các cộng đồng trực tuyến có thể đóng vai trò quan trọng trong truyền thông sức khỏe. Giá trị của cộng đồng không chỉ nằm ở lượng thông tin được chia sẻ mà còn ở các mối quan hệ xã hội hình thành xung quanh thông tin đó.

MXH thường được nhắc đến như một trong những môi trường khiến thông tin sai lệch lan truyền nhanh. Một bài đăng thiếu căn cứ có thể được chia sẻ hàng trăm hoặc hàng nghìn lần trước khi cơ quan chuyên môn có cơ hội phản hồi.

Tuy nhiên, nghiên cứu này đưa ra một góc nhìn khác: chính mạng lưới xã hội đó có thể được sử dụng để tăng khả năng chống lại thông tin sai lệch.

Thay vì chỉ tập trung vào việc đưa thông tin chính xác đến người dùng, các cơ quan y tế và những người làm truyền thông có thể chú trọng hơn đến việc xây dựng những cộng đồng nơi người dân cảm thấy đủ tự tin để đặt câu hỏi và trao đổi.

Trong mô hình này, chuyên gia y tế không nhất thiết chỉ xuất hiện để đưa ra thông báo chính thức. Họ có thể tham gia vào các cuộc thảo luận, giải thích những vấn đề khó hiểu, phản biện tuyên bố thiếu căn cứ và hướng dẫn người dùng cách kiểm chứng nguồn thông tin.

Sự tham gia của chuyên gia cũng có thể giúp cộng đồng hình thành những chuẩn mực chung về việc tiếp nhận thông tin sức khỏe. Khi thành viên quen với việc hỏi nguồn, kiểm tra bằng chứng và trao đổi trước khi chia sẻ, khả năng một thông tin sai tiếp tục được khuếch đại có thể giảm xuống.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa cộng đồng trực tuyến tự thân đã có khả năng phân biệt đúng sai. Một nhóm có mức độ gắn kết cao vẫn có thể cùng nhau chia sẻ một thông tin sai nếu thiếu nguồn tin đáng tin cậy hoặc chuyên môn cần thiết.

Vì vậy, kết quả nghiên cứu không nên được hiểu rằng MXH có thể thay thế bác sĩ, cơ quan y tế hay các nguồn thông tin khoa học. Điểm quan trọng nằm ở việc cách cộng đồng tương tác với thông tin có thể ảnh hưởng đến khả năng người dùng nhận diện và phản ứng trước thông tin sai lệch.

“Vắc-xin cộng đồng” cần được xây dựng từ niềm tin

Từ kết quả nghiên cứu, PGS.TS. Nguyễn Văn Thăng Long cho rằng MXH, vốn thường bị xem là môi trường phát tán tin giả, có thể trở thành một phần của giải pháp nếu các cộng đồng trực tuyến được xây dựng theo hướng hỗ trợ và trao quyền cho thành viên.

Điểm cốt lõi không phải là tạo thêm thật nhiều nội dung cảnh báo tin giả, mà là giúp người dùng có khả năng tự đặt câu hỏi và kiểm chứng thông tin khi gặp một tuyên bố về sức khỏe.

Cách tiếp cận này cũng thay đổi trọng tâm của truyền thông sức khỏe. Thay vì chỉ hỏi một thông điệp tiếp cận được bao nhiêu người, có thể cần quan tâm đến việc thông điệp đó được thảo luận như thế nào, người dùng có tin tưởng những người cùng tham gia hay không và họ có cảm thấy đủ tự tin để phản biện hoặc đặt câu hỏi hay không.

Nếu những yếu tố này được củng cố, cộng đồng trực tuyến có thể tạo ra một lớp bảo vệ trước khi thông tin sai lệch kịp tác động đến hành vi.

Đó cũng là cơ sở để nhóm nghiên cứu ví khả năng này như một dạng “vắc-xin cộng đồng”: không ngăn mọi thông tin sai xuất hiện, nhưng có thể giúp người dùng hình thành sức đề kháng để không dễ dàng tiếp nhận và lan truyền chúng.

Trong bối cảnh người dân ngày càng tìm kiếm thông tin y tế trên mạng, phát hiện này cho thấy cuộc chiến chống thông tin sai lệch có thể không chỉ là cuộc đua giữa thông tin đúng và thông tin sai, mà còn là cuộc đua xây dựng những cộng đồng đủ tin cậy để người dùng biết cách kiểm chứng trước khi tin và hành động./.

Xuân Bình