Viện Trần Nhân Tông: Đặt nền móng cho “Trần Nhân Tông học” như một lĩnh vực nghiên cứu có tính hệ thống

Một thập kỷ xây dựng bản sắc học thuật

Ngày 01/9/2016, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1717/QĐ-TTg thành lập Viện Trần Nhân Tông thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN). Việc thành lập Viện xuất phát từ yêu cầu nghiên cứu một cách hệ thống, chuyên sâu và liên ngành về Trần Nhân Tông, Phật học, triết học và văn hóa Việt Nam.

Đây là một lĩnh vực nghiên cứu có tính đặc thù, đòi hỏi sự kết hợp giữa nhiều ngành khoa học, từ lịch sử, triết học, tôn giáo học, văn hóa học đến khảo cổ học, tâm lý học và các phương pháp nghiên cứu hiện đại. Vì vậy, một trong những nhiệm vụ quan trọng của Viện trong giai đoạn đầu là từng bước xây dựng nền tảng học thuật, hình thành đội ngũ và xác lập hướng nghiên cứu riêng.

Ngày 24/8/2026, tại Hà Nội, Viện Trần Nhân Tông tổ chức Lễ kỷ niệm 10 năm thành lập (2016-2026) và Hội thảo khoa học “Trần Nhân Tông - Những góc nhìn mới và giá trị thời đại”. Sự kiện không chỉ nhìn lại hành trình một thập kỷ xây dựng một đơn vị nghiên cứu có tính đặc thù, mà còn đặt ra những định hướng mới trong nghiên cứu, đào tạo và lan tỏa các giá trị tư tưởng, văn hóa của Phật hoàng Trần Nhân Tông và Phật giáo Trúc Lâm trong đời sống đương đại.

Trong diễn văn kỷ niệm, PGS. TS. Nguyễn Trọng Điệp, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Trần Nhân Tông nhấn mạnh, hành trình 10 năm là quá trình Viện từng bước xây dựng nền móng, tạo dựng vị thế và khẳng định bản sắc của một đơn vị học thuật đặc thù.

Xuyên suốt hành trình đó là sứ mệnh gìn giữ và làm sáng tỏ tinh hoa Phật giáo Việt Nam, tư tưởng đời Trần và di sản của Phật hoàng Trần Nhân Tông bằng nghiên cứu khoa học, đồng thời kết nối những giá trị của di sản với đời sống đương đại. Sau một thập kỷ, hoạt động của Viện đã được triển khai trên nhiều phương diện, từ nghiên cứu Phật học, tư tưởng Trần Nhân Tông và Phật giáo Trúc Lâm đến đào tạo tiến sĩ Phật học, xuất bản, tư vấn chính sách, sưu tầm, số hóa tư liệu và dịch thuật kinh điển. Đến năm 2026, đã có 38 nghiên cứu sinh tham gia chương trình đào tạo tiến sĩ của Viện.

Những hoạt động này cho thấy hướng tiếp cận của Viện không dừng ở nghiên cứu di sản theo nghĩa lưu giữ và khảo cứu những giá trị đã hình thành trong lịch sử. Nghiên cứu được đặt trong mối liên hệ với đào tạo nguồn nhân lực, phổ biến tri thức và phát huy giá trị của di sản trong bối cảnh mới.

Bước vào chặng đường tiếp theo, PGS.TS. Nguyễn Trọng Điệp cho biết, Viện xác định chuyển từ giai đoạn xây dựng nền tảng và khẳng định vị thế trong nước sang vươn tầm quốc tế, hướng tới trở thành một viện nghiên cứu xuất sắc về Phật học, Trần Nhân Tông và Phật giáo Trúc Lâm. Theo đó, nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao tri thức cần được gắn kết chặt chẽ hơn, đồng thời mở rộng không gian phát triển và sức lan tỏa của những giá trị học thuật mà Viện theo đuổi.

Định hướng này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với chất lượng đội ngũ, sản phẩm nghiên cứu và khả năng tham gia vào mạng lưới học thuật trong nước và quốc tế.

Tập trung xây dựng đội ngũ và các sản phẩm khoa học có dấu ấn riêng

Phát biểu tại Lễ kỷ niệm, PGS.TS. Đào Thanh Trường, Phó Giám đốc ĐHQGHN khẳng định, sau một thập kỷ xây dựng, Viện Trần Nhân Tông đã định hình rõ nét bản sắc học thuật trong nghiên cứu về Phật hoàng Trần Nhân Tông, Phật giáo Việt Nam, Tam giáo và văn hóa phương Đông. Trong giai đoạn phát triển mới, Phó Giám đốc ĐHQGHN đề nghị Viện tập trung thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm.

Trước hết là xây dựng đội ngũ khoa học mạnh, có chiến lược thu hút nhân tài và bồi dưỡng cán bộ trẻ. Đây là điều kiện quan trọng để Viện có thể duy trì những hướng nghiên cứu chuyên sâu, liên ngành và từng bước nâng cao vị thế học thuật.

Cùng với phát triển đội ngũ, Viện cần xây dựng các sản phẩm khoa học mang dấu ấn riêng, nâng cao chất lượng công bố quốc tế và hoạt động tư vấn chính sách. Yêu cầu đặt ra không chỉ là gia tăng số lượng sản phẩm nghiên cứu mà còn phải từng bước hình thành những công trình có giá trị học thuật, tạo nên bản sắc riêng của Viện trong những lĩnh vực mà đơn vị có thế mạnh.

Nhiệm vụ thứ ba là tập trung nguồn lực để bảo đảm chất lượng và tiến độ các dự án trọng điểm. Việc tập trung nguồn lực cho những chương trình, dự án có tính dài hạn sẽ góp phần khắc phục sự phân tán trong nghiên cứu, đồng thời tạo điều kiện hình thành những kết quả có chiều sâu.

Bên cạnh đó, Viện cần xây dựng kế hoạch đưa cơ sở tại Hòa Lạc vào sử dụng trong 5 năm tới, qua đó tạo thêm điều kiện về cơ sở vật chất cho hoạt động nghiên cứu và đào tạo.

PGS. TS. Đào Thanh Trường khẳng định, ĐHQGHN sẽ tiếp tục đồng hành, tháo gỡ những khó khăn về thể chế, chính sách, tài chính và cơ sở vật chất, tạo điều kiện để Viện phát huy thế mạnh nghiên cứu và thu hút các nhà khoa học chất lượng cao.

Từ góc độ Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Hòa thượng Thích Thanh Nhiễu, Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam đánh giá cao những kết quả Viện Trần Nhân Tông đạt được trong 10 năm qua, đặc biệt trong nghiên cứu chuyên sâu về Phật hoàng Trần Nhân Tông, Phật giáo Việt Nam và đào tạo tiến sĩ Phật học. Hòa thượng kỳ vọng Viện tiếp tục phát huy bản sắc học thuật, đẩy mạnh nghiên cứu, đào tạo và lan tỏa những giá trị tư tưởng của Phật hoàng Trần Nhân Tông trong đời sống đương đại, qua đó góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa, tinh thần của dân tộc.

Từ nghiên cứu Trần Nhân Tông đến định hướng hình thành “Trần Nhân Tông học”

Một điểm nhấn quan trọng trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 10 năm thành lập Viện là Hội thảo khoa học “Trần Nhân Tông - Những góc nhìn mới và giá trị thời đại”, được tổ chức ngay sau Lễ kỷ niệm với sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia và học giả thuộc nhiều lĩnh vực.

Trình bày báo cáo đề dẫn, GS.TSKH. Vũ Minh Giang cho biết, Hội thảo hướng tới thúc đẩy nghiên cứu liên ngành về Trần Nhân Tông và di sản của Ngài, đồng thời từng bước đặt nền móng cho một lĩnh vực học thuật mới là “Trần Nhân Tông học”.

Định hướng này đặt ra yêu cầu nghiên cứu Trần Nhân Tông theo cách tiếp cận rộng hơn, có tính hệ thống và liên ngành hơn, trong đó các kết quả nghiên cứu từ nhiều lĩnh vực có thể được kết nối để tạo nên một hệ thống tri thức tương đối hoàn chỉnh.

Đặc biệt, trong bối cảnh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 2025, việc tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu và hệ thống hóa tri thức về Trần Nhân Tông và Phật giáo Trúc Lâm càng có ý nghĩa đối với công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Ở góc độ này, nghiên cứu khoa học không chỉ góp phần nhận diện, giải thích và hệ thống hóa các giá trị lịch sử, tư tưởng, văn hóa, mà còn tạo lập cơ sở tri thức phục vụ việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản trong bối cảnh đương đại.

Các tham luận tại Hội thảo đã sử dụng những cách tiếp cận từ khảo cổ học, tâm lý học đến nhân văn số và trí tuệ nhân tạo cũng cho thấy khả năng mở rộng phương pháp nghiên cứu. Đây là tiền đề để những nguồn tư liệu, di sản và hệ thống tri thức liên quan đến Trần Nhân Tông và Phật giáo Trúc Lâm được tiếp cận bằng những công cụ nghiên cứu mới.

Phát biểu kết luận Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Kim Sơn, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, Chủ tịch Hội đồng Định hướng, hỗ trợ phát triển Viện Trần Nhân Tông nhấn mạnh yêu cầu đổi mới căn bản tư duy và phương pháp tiếp cận học thuật. Theo PGS.TS. Nguyễn Kim Sơn, dù nghiên cứu và đào tạo về Trần Nhân Tông đã có bước tiến dài, nhưng để định hình rõ nét một ngành khoa học thực thụ thì “mọi chuyện còn đều ở phía trước”.

Theo PGS.TS. Nguyễn Kim Sơn, các nghiên cứu cần khắc phục tình trạng nhỏ lẻ, rời rạc để hướng tới những công trình có chiều sâu và tạo đột phá. Đây cũng là một trong những điều kiện quan trọng nếu muốn từng bước hình thành “Trần Nhân Tông học” như một lĩnh vực nghiên cứu có hệ thống.

Cùng với đổi mới cách tổ chức nghiên cứu, PGS. TS. Nguyễn Kim Sơn cho rằng cần đặt sự nghiệp của Phật hoàng Trần Nhân Tông và Phật giáo Việt Nam trong tầm nhìn khu vực và thế giới, kết hợp nghiên cứu nhận đồng và so sánh để làm rõ tầm vóc cũng như bản sắc riêng.

Cách tiếp cận này mở rộng không gian nghiên cứu từ phạm vi quốc gia sang các mối quan hệ khu vực và quốc tế. Thông qua nghiên cứu so sánh, những đặc trưng của tư tưởng, văn hóa và Phật giáo Việt Nam có thể được nhận diện trong tương quan rộng hơn, qua đó làm rõ hơn những giá trị riêng của di sản Trần Nhân Tông.

PGS.TS. Nguyễn Kim Sơn nhấn mạnh việc đẩy mạnh số hóa, ứng dụng tư duy và kỹ thuật hiện đại trong nghiên cứu. Đây là hướng đi phù hợp với sự mở rộng phương pháp nghiên cứu thể hiện tại Hội thảo, khi bên cạnh các lĩnh vực truyền thống đã xuất hiện những tiếp cận từ nhân văn số và trí tuệ nhân tạo.

Số hóa tư liệu và ứng dụng các phương pháp hiện đại không thay thế những phương pháp nghiên cứu nền tảng của khoa học xã hội và nhân văn, nhưng có thể mở rộng khả năng lưu trữ, hệ thống hóa, khai thác và kết nối nguồn tư liệu. Đối với một lĩnh vực có nguồn tư liệu phong phú, đa dạng và trải qua thời gian dài như nghiên cứu Trần Nhân Tông, Phật giáo Trúc Lâm và văn hóa đời Trần, đây là một hướng phát triển đáng chú ý./.

VVH