Thái Nguyên: Đưa văn hóa trở thành nguồn lực du lịch

Văn hóa tạo nên bản sắc riêng cho điểm đến

Sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025, Thái Nguyên có không gian phát triển rộng hơn, bao gồm những vùng đất giàu truyền thống lịch sử, cảnh quan sinh thái và bản sắc văn hóa của nhiều dân tộc. Các cộng đồng Tày, Nùng, Dao, Mông, Sán Chay, Sán Dìu… cùng sinh sống qua nhiều thế hệ đã tạo nên một không gian văn hóa đa dạng, trong đó nhiều giá trị vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày.

Đây là lợi thế khi du lịch ngày càng chuyển từ tham quan đơn thuần sang tìm kiếm trải nghiệm và cảm xúc. Du khách không chỉ muốn nhìn thấy một ngôi nhà sàn, hay nghe một tiết mục văn nghệ, mà còn muốn biết câu chuyện phía sau, được gặp gỡ người dân, tìm hiểu cách chế biến món ăn, làm sản phẩm thủ công hoặc trải nghiệm một phần đời sống bản địa.

Ông Nguyễn Tùng Lâm, Trưởng phòng Quản lý Du lịch, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thái Nguyên, cho rằng di sản văn hóa là nguồn tài nguyên vô giá phục vụ phát triển du lịch. Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được giới thiệu, trình diễn và kể lại bằng những câu chuyện để giá trị ấy tiếp tục lan tỏa đến du khách.

Từ góc nhìn này, bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch có thể được thực hiện song song, hỗ trợ lẫn nhau thay vì tách rời. Nếu được khai thác phù hợp, du lịch có thể tạo thêm không gian để di sản được thực hành, giới thiệu và truyền lại cho thế hệ sau. Ngược lại, những giá trị văn hóa chân thực lại giúp sản phẩm du lịch có điểm khác biệt.

Nhìn vấn đề từ góc độ trải nghiệm của du khách, ông Đỗ Trọng Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Thái Nguyên, cho rằng một điểm đến đẹp chưa chắc khiến du khách quay lại; điều tạo nên dấu ấn lâu dài là câu chuyện, cảm xúc và trải nghiệm khác biệt.

Với các bản làng dân tộc thiểu số, những “câu chuyện” ấy vốn đã hiện diện trong đời sống. Đó có thể là câu chuyện về một ngôi nhà sàn được gìn giữ qua nhiều thế hệ; về người phụ nữ với nghề dệt, thêu; về cây đàn tính và những làn điệu Then; về lễ hội gắn với mùa vụ; hay về cách người dân sử dụng cây thuốc, chế biến món ăn và tổ chức đời sống cộng đồng.

Khi được giới thiệu đúng cách, những giá trị ấy giúp du khách hiểu rằng văn hóa không phải một “tiết mục” được chuẩn bị riêng để phục vụ khách mà là một phần của đời sống. Đây cũng chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt giữa một điểm tham quan thông thường với một điểm đến có chiều sâu văn hóa.

Người dân làm du lịch bằng chính văn hóa của mình

Một trong những chuyển biến đáng chú ý trong phát triển du lịch ở Thái Nguyên là sự hình thành của các mô hình du lịch cộng đồng gắn với văn hóa dân tộc thiểu số. Có thể kể đến Khu bảo tồn Làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải, Bản Quyên, Khuôn Tát, Mỏ Gà, Bản Đông, Tân Đô, Tân Sơn…

Mỗi nơi có điều kiện tự nhiên và sắc thái văn hóa khác nhau, nhưng điểm chung là cộng đồng ngày càng được đưa vào vị trí trung tâm của hoạt động du lịch. Người dân không chỉ cung cấp dịch vụ mà còn trực tiếp giới thiệu không gian sống, ẩm thực, nghề truyền thống, dân ca và phong tục của mình.

Tại Khuôn Tát, xã Phú Đình, văn hóa hiện diện trong những điều rất gần gũi với cuộc sống như nghề đan lát, lễ hội, ẩm thực và sinh hoạt cộng đồng.

Ông Trương Văn Vựng, Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Phú Đình, cho biết văn hóa hiện hữu ngay trong tập quán canh tác và đời sống của người dân; đây là điều kiện quan trọng để địa phương phát triển du lịch cộng đồng.

Thực tế ở Khuôn Tát cho thấy, không nhất thiết phải tạo ra những sản phẩm quá cầu kỳ mới có thể thu hút khách. Một ngôi nhà sàn, một bữa cơm gia đình, một trò chơi dân gian, một bài Then hay một công đoạn làm bánh truyền thống, nếu được tổ chức phù hợp, đều có thể trở thành trải nghiệm đáng nhớ.

Một số hộ dân tại đây đã phát triển homestay, kết hợp phục vụ các hoạt động như ngâm chân thảo dược, trò chơi dân gian, làm bánh truyền thống. Người dân cũng được tập huấn để từng bước nâng cao chất lượng phục vụ.

Đánh thức những giá trị từ đời sống

Thái Nguyên có nhiều loại hình văn hóa có khả năng tạo thành sản phẩm du lịch đặc trưng. Then, đàn tính, Lượn, Páo Dung, Tắc Xình, lễ hội Lồng tồng, nghề thủ công, ẩm thực và kiến trúc nhà sàn đều là những chất liệu giàu tiềm năng.

Tại các xã khu vực phía Bắc, nhiều hoạt động bảo tồn, phát huy di sản Then, hát Lượn cọi, Lượn Slương của người Tày; bảo tồn, phục dựng các lễ hội Chợ tình Xuân Dương, Lồng tồng Phủ Thông, Ba Bể, Mù Là… đã được triển khai. Những giá trị này có thể trở thành chất liệu để xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa có bản sắc.

Lễ hội Lồng tồng là một ví dụ. Đây không chỉ là hoạt động văn hóa, tín ngưỡng mà còn gắn với đời sống sản xuất nông nghiệp, thể hiện mong ước về mùa màng, cuộc sống bình an và sự gắn kết cộng đồng.

Nếu được giới thiệu phù hợp, du khách đến với lễ hội không chỉ để xem một nghi thức, mà còn có thể hiểu thêm về đời sống tinh thần của cộng đồng, thưởng thức ẩm thực và tìm hiểu những phong tục liên quan.

Tương tự, với Then và đàn tính, sức hấp dẫn không chỉ nằm ở âm thanh mà còn ở câu chuyện, người thực hành và không gian văn hóa. Một buổi giao lưu nhỏ tại nhà văn hóa hoặc ngay trong một gia đình địa phương đôi khi lại giúp du khách cảm nhận văn hóa chân thực và gần gũi hơn so với những chương trình biểu diễn quy mô lớn.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu phải thận trọng trong quá trình khai thác. Không phải nghi lễ nào cũng cần đưa vào phục vụ du lịch; không phải phong tục nào cũng có thể thay đổi để phù hợp với thị hiếu. Những yếu tố thuộc đời sống riêng tư hoặc không gian thiêng cần được cộng đồng quyết định việc có chia sẻ với du khách hay không.

Bảo tồn vì thế không có nghĩa là giữ văn hóa trong trạng thái bất biến, nhưng cũng không thể tùy tiện thay đổi văn hóa để phục vụ thị trường. Điều cần hướng tới là sự thích ứng có kiểm soát, trong đó giá trị cốt lõi được tôn trọng và cộng đồng có quyền quyết định.

Bảo tồn phải bắt đầu từ thế hệ trẻ

Nếu du lịch giúp văn hóa có thêm sức sống thì việc gìn giữ văn hóa trong cộng đồng cũng giúp du lịch giữ được nét riêng, chân thực và tránh trở nên đơn điệu, gượng ép.

Một trong những việc cần quan tâm là truyền dạy văn hóa cho thế hệ trẻ. Các câu lạc bộ Then, đàn tính, dân ca, dân vũ, Tắc Xình… không chỉ phục vụ biểu diễn mà còn là môi trường để người trẻ tiếp nhận văn hóa từ nghệ nhân và những người đi trước.

Theo số liệu thống kê được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố, tính đến tháng 9/2025, toàn tỉnh Thái Nguyên có 987 câu lạc bộ văn hóa, nghệ thuật, thể thao ở cấp xã với 27.735 hội viên. Đây là nền tảng quan trọng cho việc duy trì thực hành văn hóa tại cơ sở.

Tuy nhiên, việc truyền dạy cần tiếp tục đổi mới để văn hóa đến gần hơn với thanh thiếu niên. Nếu chỉ học để biểu diễn trong các hội thi, việc thực hành có thể thiếu tính thường xuyên. Ngược lại, nếu văn hóa được gắn với giáo dục, du lịch, truyền thông số và đời sống cộng đồng, người trẻ sẽ có thêm lý do để học và tiếp tục thực hành.

Việc đào tạo người dân làm du lịch cũng cần được coi trọng. Từ ngày 25 đến 29/5/2026, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thái Nguyên tổ chức lớp bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ du lịch gắn với khai thác giá trị văn hóa vùng dân tộc thiểu số và miền núi tại xã Phú Đình.

Những hoạt động như vậy có ý nghĩa thiết thực, bởi người dân có vốn văn hóa nhưng chưa chắc đã có kỹ năng du lịch. Họ cần được hướng dẫn về đón tiếp, vệ sinh, chế biến món ăn, thuyết minh, kể chuyện, quảng bá trên môi trường số và quản lý dịch vụ.

Quan trọng hơn, cần để người dân chủ động quyết định văn hóa của mình sẽ được giới thiệu như thế nào. Khi cộng đồng được tham gia lựa chọn nội dung, cách khai thác và cách chia sẻ lợi ích, việc đưa văn hóa vào du lịch sẽ hợp lý và ít bị thương mại hóa quá mức.

Đặt văn hóa vào trung tâm phát triển du lịch

Định hướng phát triển của tỉnh đang tạo cơ sở để văn hóa dân tộc thiểu số được nhìn nhận như một bộ phận quan trọng trong chiến lược du lịch dài hạn.

Tại buổi làm việc với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ngày 28/5/2026, Bí thư Tỉnh ủy Thái Nguyên Trịnh Xuân Trường cho biết, sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, Thái Nguyên có quy mô diện tích và dân số lớn hơn, qua đó mở rộng không gian phát triển. Tỉnh xác định văn hóa, thể thao và du lịch không chỉ góp phần xây dựng đời sống tinh thần mà còn là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Bí thư Tỉnh ủy Trịnh Xuân Trường cũng nhấn mạnh yêu cầu tăng cường liên kết với các địa phương để mở rộng không gian phát triển về hạ tầng, kinh tế, văn hóa - xã hội và du lịch.

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh đánh giá Thái Nguyên là vùng đất giàu truyền thống văn hóa, lịch sử cách mạng, có nhiều tiềm năng và dư địa phát triển; đồng thời đề nghị tỉnh tiếp tục nghiên cứu, nhân rộng các mô hình giá trị văn hóa truyền thống và xác định những nhiệm vụ trọng tâm để xây dựng Thái Nguyên trở thành trung tâm văn hóa đặc sắc của vùng Việt Bắc.

Chủ tịch UBND tỉnh Thái Nguyên Vương Quốc Tuấn cũng đặt yêu cầu ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch phải tạo ra động lực cho sự phát triển của tỉnh. Điều này cho thấy bảo tồn văn hóa ngày càng được nhìn nhận không chỉ ở phương diện lưu giữ giá trị mà còn gắn với phát triển kinh tế, giáo dục, du lịch và xây dựng hình ảnh địa phương.

Từ góc độ du lịch, Thái Nguyên đang hướng tới phát triển du lịch xanh, gắn văn hóa trà với du lịch cộng đồng và du lịch sinh thái, đồng thời đẩy mạnh hạ tầng, chuyển đổi số và liên kết vùng.

Trong hệ sinh thái đó, văn hóa dân tộc thiểu số có thể trở thành một lớp trải nghiệm quan trọng. Du khách có thể bắt đầu từ văn hóa trà, tiếp tục khám phá không gian lịch sử ATK, rồi đến bản làng tìm hiểu đời sống cộng đồng, thưởng thức ẩm thực và trải nghiệm cảnh quan sinh thái.

Cách kết nối này vừa giúp đa dạng hóa sản phẩm du lịch, vừa tạo cơ hội để các cộng đồng cùng tham gia vào chuỗi giá trị, từ cung cấp dịch vụ, giới thiệu sản phẩm văn hóa, ẩm thực đến bán các sản phẩm thủ công, qua đó tạo thêm sinh kế và thu nhập cho người dân địa phương./.

Trường Thanh