Phát triển chuỗi giá trị du lịch nông thôn Nghệ An: Từ tiềm năng đến mô hình liên kết bền vững

Sáng ngày 19/8/2026, tại Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An, Hội đồng Khoa học và Công nghệ tỉnh đã tổ chức nghiệm thu đề tài “Thực trạng và giải pháp phát triển chuỗi giá trị du lịch nông thôn tỉnh Nghệ An”. Đề tài do Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn chủ trì, ThS. Nguyễn Thị Trang Nhung làm chủ nhiệm.

Kết quả nghiên cứu của đề tài đã chỉ ra những điểm nghẽn trong tổ chức chuỗi giá trị, đồng thời đề xuất các mô hình quản trị và nhóm giải pháp nhằm nâng cao giá trị gia tăng, phát triển du lịch nông thôn theo hướng bền vững.

Tiềm năng lớn nhưng còn nhiều khoảng trống

Trong những năm gần đây, phát triển du lịch nông thôn được xác định là một trong những hướng đi quan trọng nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, gia tăng thu nhập cho người dân và bảo tồn các giá trị văn hóa bản địa.

Đối với Nghệ An, tỉnh có diện tích lớn nhất cả nước, địa hình đa dạng bao gồm miền núi, trung du, đồng bằng và vùng ven biển, điều này tạo ra nguồn tài nguyên phong phú để phát triển du lịch nông thôn gắn với cảnh quan thiên nhiên, văn hóa bản địa của các dân tộc thiểu số (Thái, Mông, Khơ Mú, Thổ, Ơ Đu...), các làng nghề truyền thống và các vùng sản xuất nông nghiệp đặc hữu (như chè Thanh Chương, cam Nam Đàn, dược liệu Pù Mát...).

Không chỉ sở hữu hệ thống rừng nguyên sinh, biển, đồng bằng và miền núi trải dài, Nghệ An còn có hàng nghìn di tích lịch sử, hàng trăm di sản văn hóa phi vật thể cùng hàng trăm sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên. Nhiều mô hình du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp tại Nam Đàn, Con Cuông, Thanh Chương, Quế Phong... đã bước đầu tạo dấu ấn trên bản đồ du lịch địa phương.

Mặc dù tiềm năng rất lớn, du lịch nông thôn tại Nghệ An phần lớn vẫn mang tính tự phát, manh mún, chưa tạo ra các sản phẩm du lịch có chiều sâu và giá trị gia tăng cao, dẫn đến lãng phí tài nguyên phát triển kinh tế nông thôn.

Trong những năm gần đây, tuy đã có nhiều nghiên cứu về du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, sinh thái và xây dựng nông thôn mới trên địa bàn tỉnh, nhưng đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu toàn diện về chuỗi giá trị du lịch nông thôn Nghệ An. Các nội dung về cấu trúc chuỗi giá trị, tác nhân tham gia, mức độ liên kết, dòng giá trị, cơ chế phân phối lợi ích, khả năng giữ lại giá trị gia tăng tại địa phương, các điểm nghẽn và mô hình quản trị phù hợp với từng vùng vẫn chưa được làm rõ.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, việc thực hiện đề tài “Thực trạng và giải pháp phát triển chuỗi giá trị du lịch nông thôn trên địa bàn tỉnh Nghệ An” là cần thiết, nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng địa phương, nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Tại buổi nghiệm thu, chủ nhiệm đề tài đã báo cáo kết quả nghiên cứu, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp thúc đẩy phát triển chuỗi giá trị du lịch nông thôn tỉnh Nghệ An. Đề tài đã cung cấp thêm cơ sở khoa học và thực tiễn về việc vận dụng mô hình "chuỗi giá trị" vào phát triển du lịch nông thôn trong bối cảnh mới tại một địa bàn có quy mô lớn và đặc thù như Nghệ An.

Trên cơ sở nghiên cứu toàn diện thực trạng chuỗi giá trị du lịch nông thôn, đề tài xác định những điểm nghẽn trong từng khâu của chuỗi giá trị; đồng thời, đề xuất mô hình chuỗi giá trị phù hợp với điều kiện của Nghệ An, làm rõ vai trò, trách nhiệm và cơ chế phối hợp giữa các chủ thể tham gia (cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, hợp tác xã, cộng đồng dân cư, hộ kinh doanh và đơn vị lữ hành). Đây là cơ sở quan trọng để tổ chức triển khai các mô hình phát triển du lịch nông thôn theo hướng liên kết, chuyên nghiệp và bền vững.

Những "điểm nghẽn" trong phát triển chuỗi giá trị du lịch nông thôn Nghệ An

Khảo sát trong khuôn khổ đề tài cho thấy du lịch nông thôn đã mang lại những tác động tích cực đối với đời sống người dân. Có tới 85,1% hộ kinh doanh được khảo sát cho rằng hoạt động du lịch góp phần ổn định kinh tế gia đình và nâng cao thu nhập.

Tuy nhiên, nhiều khó khăn vẫn tồn tại. Hơn 61% ý kiến cho rằng lượng khách còn ít hoặc giảm; gần 45% đánh giá hoạt động phát triển còn mang tính tự phát, thiếu sự liên kết giữa các chủ thể. Đáng chú ý, những khó khăn lớn nhất không nằm ở tài nguyên mà ở năng lực tổ chức chuỗi giá trị.

Kết quả khảo sát chỉ ra bốn nhóm vấn đề nổi bật gồm: cơ cấu tác nhân trong chuỗi giá trị chưa cân đối; liên kết giữa các chủ thể trong chuỗi còn lỏng lẻo; các điều kiện hỗ trợ phát triển chuỗi như chất lượng nguồn nhân lực, hạ tầng,... chưa đồng bộ; cơ chế phân phối giá trị còn bất cập.

Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa hai tiểu vùng phát triển.

Ở khu vực miền núi, cộng đồng địa phương đóng vai trò trung tâm trong cung ứng dịch vụ nhưng sản phẩm còn đơn giản, liên kết chủ yếu dựa trên các thỏa thuận không chính thức và phụ thuộc nhiều vào doanh nghiệp lữ hành bên ngoài.

Trong khi đó, khu vực đồng bằng và ven biển có lợi thế về hạ tầng, doanh nghiệp và lượng khách, song hoạt động du lịch vẫn chủ yếu tập trung vào lưu trú và nghỉ dưỡng biển; sự kết nối với nông nghiệp, làng nghề, sản phẩm OCOP còn hạn chế do thiếu cơ chế điều phối điểm đến hiệu quả.

Theo nhóm nghiên cứu, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không phải là thiếu nguồn lực mà nằm ở việc tổ chức, điều phối và quản trị chuỗi giá trị.

Đề xuất bốn mô hình tổ chức chuỗi giá trị

Thay vì áp dụng một mô hình thống nhất cho toàn tỉnh, nhóm nghiên cứu đề xuất xây dựng bốn mô hình tổ chức chuỗi giá trị phù hợp với điều kiện phát triển của từng địa phương.

Một là mô hình liên kết cộng đồng thông qua đơn vị điều hành (cộng đồng giữ vai trò trung tâm). Đây là mô hình tổ chức các hộ gia đình, cá nhân, tổ hợp tác và nhóm cộng đồng tham gia hoạt động du lịch liên kết thông qua một đơn vị điều hành (hợp tác xã du lịch cộng đồng, ban quản lý, ban điều phối, tổ tự quản hoặc hiệp hội) để điều phối hoạt động, chuẩn hóa dịch vụ, kết nối thị trường và phân phối lợi ích giữa các thành viên.

Hai là mô hình các doanh nghiệp do cộng đồng cùng sở hữu và điều hành (liên kết tổng hợp giữa các tác nhân)

Ba là mô hình liên kết giữa cộng đồng và doanh nghiệp (cộng đồng và doanh nghiệp cùng quản trị). Đây là mô hình hợp tác giữa cộng đồng địa phương và doanh nghiệp trên cơ sở chia sẻ nguồn lực, lợi ích và trách nhiệm trong phát triển chuỗi giá trị du lịch nông thôn. Cộng đồng phát huy lợi thế về tài nguyên, bản sắc văn hóa, tri thức bản địa và nguồn nhân lực; doanh nghiệp đảm nhiệm vai trò đầu tư, quản trị, phát triển sản phẩm, marketing, kết nối thị trường và kiểm soát chất lượng dịch vụ.

Bốn là mô hình chuỗi giá trị du lịch nông thôn với doanh nghiệp làm trung tâm điều phối (vai trò chính là doanh nghiệp)

Phát triển theo chuỗi giá trị để gia tăng giá trị tại địa phương

Từ kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả đề xuất năm nhóm giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện chuỗi giá trị du lịch nông thôn Nghệ An.

Trước hết là hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng chuyển từ hỗ trợ từng điểm du lịch riêng lẻ sang phát triển đồng bộ cả chuỗi giá trị; tổ chức không gian phát triển theo bốn cụm du lịch nông thôn và xây dựng bộ chỉ số đánh giá hiệu quả chuỗi.

Cùng với đó là nâng cao vai trò của các tác nhân trong chuỗi, đặc biệt là cộng đồng dân cư, hợp tác xã và doanh nghiệp lữ hành. Đồng thời phát triển năng lực cộng đồng và nguồn nhân lực theo chuỗi giá trị du lịch nông thôn.

Một nội dung đáng chú ý là xây dựng và kết nối các tác nhân trong chuỗi giá trị du lịch nông thôn. Bên cạnh đó cần khai thác và tổ chức các nguồn lực tạo sức mạnh tổng hợp cho chuỗi giá trị du lịch nông thôn như huy động nguồn lực tài chính và đầu tư hạ tầng theo không gian ưu tiên phát triển, phát huy nguồn lực OCOP, nông nghiệp và văn hóa bản địa để hình thành sản phẩm đặc trưng,...

Đối với từng vùng, nghiên cứu cũng đưa ra định hướng riêng. Đồng bằng và ven biển cần ưu tiên phát triển mô hình doanh nghiệp điều phối, kết nối du lịch biển với làng nghề và sản phẩm nông nghiệp. Trong khi đó, khu vực miền núi cần mở rộng vai trò của cộng đồng trong tạo giá trị, đồng thời tăng cường kết nối thị trường thông qua các nền tảng số và các mô hình liên kết đa tác nhân.

Cơ sở khoa học cho chính sách phát triển giai đoạn mới

Theo đánh giá của Hội đồng Khoa học và Công nghệ tỉnh Nghệ An, đề tài có tính cấp thiết, giá trị khoa học và khả năng ứng dụng cao. Kết quả nghiên cứu sẽ là căn cứ để Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tham mưu xây dựng Đề án phát triển du lịch nông thôn tỉnh Nghệ An giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2035; đồng thời hỗ trợ hoàn thiện các chính sách về phát triển sản phẩm, tổ chức chuỗi giá trị, liên kết thị trường, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực. Đề tài đã được Hội đồng nghiệm thu xếp loại "Xuất sắc" và đồng ý nghiệm thu.

Trong bối cảnh phát triển du lịch theo hướng xanh, bền vững và lấy cộng đồng làm trung tâm, cách tiếp cận dựa trên chuỗi giá trị không chỉ giúp nâng cao hiệu quả khai thác tài nguyên mà còn tạo điều kiện để người dân địa phương tham gia sâu hơn vào quá trình tạo lập và phân phối giá trị.

Nếu các mô hình quản trị được triển khai đồng bộ cùng với chính sách hỗ trợ phù hợp, Nghệ An hoàn toàn có thể hình thành những chuỗi giá trị du lịch nông thôn có sức cạnh tranh, góp phần phát triển kinh tế nông thôn theo hướng hiện đại, bền vững và bao trùm./.

Ngọc Diệp