Chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” trong bưu chính, đo lường

Tại hội nghị truyền thông chính sách đối với dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường, do Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tổ chức ngày 11/8 tại TP. Hồ Chí Minh, bà Nguyễn Như Quỳnh, Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ KH&CN), cho biết việc xây dựng chính sách đang được đổi mới theo hướng lấy người dân, doanh nghiệp (DN) làm trung tâm, tăng cường truyền thông, trao đổi và phản biện ngay từ giai đoạn dự thảo.

Theo bà Nguyễn Như Quỳnh, dù khung pháp lý về KHCN, đổi mới sáng tạo (ĐMST) và chuyển đổi số (CĐS) đã được hoàn thiện đáng kể với 10 luật trong hơn 1 năm qua, thể chế vẫn cần tiếp tục được hoàn thiện để KHCN trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội. Năm 2026, Bộ KH&CN tập trung vào hai dự án luật có tác động trực tiếp đến người dân và DN là Luật Bưu chính và Đo lường.

Bưu chính không còn chỉ là chuyện thư từ

Đề cập đến dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), bà Nguyễn Như Quỳnh cho rằng việc sửa đổi luật phải xuất phát từ sự thay đổi nhanh chóng của chính hoạt động bưu chính. Bưu chính hiện nay không còn chỉ dừng ở việc gửi thư truyền thống, bưu gửi nhỏ, mà đã gắn chặt với thương mại điện tử và môi trường số.

Theo bà Nguyễn Như Quỳnh, cùng với sự phát triển của thương mại điện tử (TMĐT), quy mô vận chuyển hàng hóa ngày càng lớn, kéo theo sự giao thoa ngày càng rõ giữa hoạt động bưu chính và vận tải hàng hóa. Do đó, pháp luật cần được điều chỉnh để phù hợp với mô hình hoạt động mới, thay vì tiếp tục quản lý bưu chính theo cách tiếp cận truyền thống.

Một vấn đề khác được bà Nguyễn Như Quỳnh nhấn mạnh là vai trò bưu chính công ích, nhất là trong việc bảo đảm người dân vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo có thể tiếp cận hàng hóa và dịch vụ, bảo đảm sự lưu chuyển hàng hóa bình thường.

Thực tế thị trường cho thấy sự thay đổi này đang diễn ra rất nhanh. Theo ông Lê Văn Chung, Vụ Bưu chính (Bộ KH&CN), các gói, kiện hàng hóa phục vụ TMĐT hiện chiếm hơn 90% tổng sản lượng bưu chính.

Năm 2025, sản lượng bưu gửi toàn quốc đạt 4,1 tỷ bưu gửi, tương đương khoảng 11,2 triệu đơn hàng/ngày, tăng gấp 12 lần so với năm 2010. Doanh thu toàn ngành ước đạt 87.000 tỷ đồng.

Trên nền tảng đó, dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) gồm 8 chương, 51 điều, tập trung vào 4 trụ cột chính sách lớn, gồm mở rộng dịch vụ phổ cập, luật hóa dịch vụ thu hộ, chuyển sang cơ chế hậu kiểm và định danh bưu gửi.

Đáng chú ý, định hướng quản lý được chuyển từ “cấp phép” sang “xác nhận đăng ký”, theo phương thức đăng ký - công khai - tự chịu trách nhiệm - hậu kiểm. Theo đó, quyền kinh doanh đi đôi với trách nhiệm kiểm soát rủi ro, bảo vệ người sử dụng và bảo đảm an toàn, an ninh trong hoạt động bưu chính.

Điểm đổi mới quan trọng của dự thảo là chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu quản lý rủi ro, qua đó tạo hành lang pháp lý cho các mô hình kinh doanh mới, hoạt động ĐMST và nâng cao năng lực cạnh tranh theo tinh thần Nghị quyết 57.

Cùng với đó, công nghệ định danh, truy vết bưu gửi được đẩy mạnh, nhưng không xác thực đại trà người gửi. Mỗi bưu gửi được gắn một mã duy nhất trong hệ thống của DN để theo dõi, quản lý và truy vết; việc kiểm tra, đối chiếu hoặc xác minh bổ sung chỉ thực hiện theo mức độ rủi ro của bưu gửi.

Luật Đo lường: quản lý bằng dữ liệu, giảm thủ tục

Với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường, bà Nguyễn Như Quỳnh nhấn mạnh một trong những yêu cầu quan trọng là đổi mới phương thức quản lý nhà nước (QLNN), trong đó đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách hành chính và gắn quản lý đo lường với CĐS.

Theo định hướng này, thẩm quyền quản lý sẽ được phân cấp mạnh hơn từ Trung ương xuống địa phương, thậm chí đến cấp xã, phường, đặc biệt trong công tác kiểm tra tại cơ sở. Tuy nhiên, việc phân cấp phải đi kèm phương thức quản lý phù hợp, để bảo đảm năng lực giám sát, kiểm tra sau khi chuyển giao thẩm quyền.

Bà Nguyễn Như Quỳnh cho rằng cải cách hành chính, cắt giảm thủ tục và điều kiện kinh doanh là một nội dung quan trọng trong quá trình sửa đổi Luật Đo lường. Mục tiêu là giảm chi phí tuân thủ, tạo thuận lợi hơn cho DN, nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả quản lý nhà nước.

Cụ thể hóa định hướng này, ông Trần Quý Giầu, Trưởng ban Đo lường, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia (Bộ KH&CN), cho biết dự án luật tập trung vào 3 chính sách lớn: CĐS hoạt động đo lường; nâng cao năng lực hệ thống đo lường quốc gia, phát huy vai trò DN; phân quyền QLNN gắn với trách nhiệm giải trình, cải cách thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh.

Theo đó, ngành đo lường sẽ từng bước chuyển từ phương thức quản lý thủ công sang quản lý trên nền tảng số và dữ liệu số; xây dựng cơ sở dữ liệu đo lường tập trung, gắn mã quản lý duy nhất cho phương tiện đo và chuẩn đo lường để truy xuất thông tin trong suốt vòng đời.

Đặc biệt, dữ liệu đo lường sẽ được sử dụng để quản lý theo mức độ rủi ro, phục vụ phân tích, cảnh báo, thanh tra, kiểm tra. Đồng thời, bảo đảm tính chính xác, toàn vẹn, xác thực, khả năng truy xuất, an toàn và bảo mật dữ liệu.

Theo ông Trần Quý Giầu, dự thảo luật cũng bãi bỏ 8 thủ tục hành chính không còn phù hợp, tách bạch hoạt động dịch vụ theo cơ chế thị trường với hoạt động bắt buộc, qua đó giảm chi phí tuân thủ và tạo môi trường thuận lợi hơn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Lấy phản biện để hoàn thiện chính sách

Theo bà Nguyễn Như Quỳnh, việc tổ chức hội nghị truyền thông chính sách ngay trong quá trình xây dựng dự thảo, có ý nghĩa quan trọng trong việc lắng nghe ý kiến trao đổi, thảo luận và phản biện, giúp cơ quan soạn thảo nhận diện những vấn đề phát sinh từ thực tiễn trước khi hoàn thiện dự án luật.

Hội nghị cũng nhằm truyền thông về những thay đổi lớn trong cách tiếp cận chính sách, đồng thời tạo diễn đàn trao đổi trực tiếp giữa cơ quan soạn thảo với DN, chuyên gia và các đối tượng chịu tác động của luật.

Các DN bưu chính tham dự hội nghị đánh giá cao việc ban soạn thảo tiếp thu ý kiến thực tiễn. Đồng thời, đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định về định danh, truy vết bưu gửi, an ninh bưu chính và trách nhiệm bồi thường theo hướng linh hoạt, phù hợp với sự phát triển nhanh của thị trường.

Các DN trong lĩnh vực đo lường ủng hộ chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đồng thời đề xuất đẩy mạnh số hóa, định danh và quản lý dữ liệu nhằm tăng tính minh bạch, hiệu quả quản lý và phòng ngừa gian lận.

Hai dự án luật dự kiến được Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ họp tháng 10/2026. Riêng dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027./.

Thạch Thảo