Định danh bưu gửi: Xây “lá chắn” an toàn cho hạ tầng logistics số
Luật Bưu chính (sửa đổi) đang được hoàn thiện để trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp cuối năm nay. Một trong bốn chính sách trọng tâm của lần sửa đổi này là bổ sung các quy định về bảo đảm an toàn, an ninh trong hoạt động bưu chính.
Hoàn thiện hành lang pháp lý bảo đảm an toàn, an ninh trong hoạt động bưu chính
Mỗi năm, hàng tỷ bưu gửi được luân chuyển qua mạng lưới bưu chính, biến lĩnh vực này trở thành “mạch nối” quan trọng của nền kinh tế số. Nhưng cùng với sự phát triển bùng nổ của thương mại điện tử, mạng bưu chính cũng đang đối mặt với nguy cơ bị lợi dụng làm phương tiện vận chuyển hàng cấm, hàng giả, giấy tờ giả mạo và các sản phẩm, tài liệu vi phạm pháp luật, đặt ra yêu cầu cấp thiết về tăng cường định danh, kiểm soát và bảo đảm an toàn toàn trình.
Tại Diễn đàn doanh nghiệp bưu chính 2026 với chủ đề "Quy định về bảo đảm an toàn, an ninh trong hoạt động bưu chính: hiện tại và tương lai", do Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tổ chức ngày 7/8 tại TP. Hồ Chí Minh, cơ quan quản lý, lực lượng công an và cộng đồng doanh nghiệp (DN) đã cùng nhìn nhận những thách thức mới, đồng thời đề xuất nhiều giải pháp để xây dựng một mạng bưu chính số an toàn, minh bạch và phát triển bền vững.
Theo ông Lã Hoàng Trung, Vụ trưởng Vụ Bưu chính, Bộ KH&CN, Luật Bưu chính (sửa đổi) đang được hoàn thiện để trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp cuối năm nay. Một trong bốn chính sách trọng tâm của lần sửa đổi này là bổ sung các quy định về bảo đảm an toàn, an ninh trong hoạt động bưu chính.
Đây là yêu cầu xuất phát từ thực tiễn khi thị trường bưu chính phát triển với tốc độ rất nhanh. Chỉ trong khoảng 5 năm qua, sản lượng bưu gửi đã tăng trưởng gấp nhiều lần, hiện đạt bình quân khoảng 40 bưu gửi/người/năm.
Bưu chính không còn đơn thuần là dịch vụ chuyển phát, mà đã trở thành hạ tầng vật chất của nền kinh tế số, kết nối thương mại điện tử (TMĐT) với người tiêu dùng ở từng địa phương.
Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ cũng kéo theo những nguy cơ mới. Các đối tượng lợi dụng mạng bưu chính để vận chuyển hàng cấm, hàng giả, giấy tờ giả mạo, tài liệu vi phạm pháp luật hoặc thực hiện các hành vi gian lận ngày càng tinh vi hơn.
Theo ông Lã Hoàng Trung, quan điểm của cơ quan quản lý là tiếp tục tạo điều kiện để ngành bưu chính phát triển, nhưng đồng thời phải bảo đảm an toàn cho toàn bộ chuỗi cung ứng.
Vì vậy, dự thảo Luật không đặt thêm nhiều điều kiện kinh doanh về nhân lực hay thủ tục hành chính (TTHC), mà tập trung siết chặt các quy định liên quan đến an ninh, như định danh người gửi, xác thực thông tin, quản lý dữ liệu và giám sát hoạt động khai thác.
Đáng chú ý, nhiều nội dung trước đây chỉ được quy định ở cấp nghị định sẽ được đưa trực tiếp vào Luật nhằm tăng tính ổn định và hiệu lực thi hành. Cùng với đó, việc cấp phép hoạt động bưu chính sẽ được phân cấp cho các sở khoa học và công nghệ địa phương, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý.
Trong bối cảnh các giao dịch trực tuyến ngày càng tăng, ông Lê Văn Chung, chuyên viên chính Vụ Bưu chính, cho biết thêm, việc xác minh người gửi trở nên khó khăn hơn.
Các thủ đoạn vi phạm cũng liên tục thay đổi, kết hợp giữa công nghệ số, mạng xã hội, sàn TMĐT và hoạt động logistics để che giấu danh tính, gây khó khăn cho công tác kiểm tra, giám sát.
Bên cạnh các nguy cơ truyền thống, ngành bưu chính còn đối mặt với rủi ro mất an toàn dữ liệu, tấn công mạng, truy cập trái phép vào hệ thống quản lý bưu gửi và các hình thức gian lận mới trong TMĐT.
Trước thực tế đó, dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) định hướng hoàn thiện cơ chế quản lý theo hướng hiện đại, lấy định danh người gửi, quản lý dữ liệu và kiểm soát theo mức độ rủi ro làm trọng tâm. Song song với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, cơ quan quản lý cũng xác định cần đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (big data), kết nối và chia sẻ dữ liệu, đồng thời tăng cường phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương và DN.
Ông Lê Văn Chung cho rằng, chỉ khi kết hợp đồng bộ giữa pháp luật, công nghệ và trách nhiệm của các chủ thể tham gia, hoạt động bưu chính mới có thể phát triển an toàn, bền vững và đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.
Khi an toàn bưu chính bắt đầu từ mỗi bưu gửi
Cũng tại Diễn đàn, Thượng tá Trịnh Đức Nhỏ, Trưởng phòng An ninh chính trị nội bộ, Công an TP. Cần Thơ, cho biết cùng với sự phát triển của TMĐT, các đối tượng ngày càng lợi dụng mạng bưu chính để vận chuyển ma túy, vũ khí, hàng giả, hàng nhập lậu, vật liệu nguy hiểm và nhiều loại hàng hóa vi phạm pháp luật khác.
Thủ đoạn phổ biến là chia nhỏ kiện hàng, ngụy trang trong thực phẩm, mỹ phẩm hoặc thiết bị điện tử, sử dụng thông tin người gửi giả, thay đổi liên tục người nhận và địa điểm giao hàng nhằm gây khó khăn cho việc truy vết.
Theo Thượng tá Trịnh Đức Nhỏ, nhân viên bưu chính cần áp dụng nguyên tắc "6 nhìn": nhìn người gửi, nhìn thông tin, nhìn kiện hàng, nhìn các dấu hiệu bất thường, nhìn lịch sử giao dịch và nhìn tổng thể để đánh giá rủi ro.
Những dấu hiệu cần đặc biệt lưu ý là người gửi có biểu hiện bất thường, thông tin không rõ ràng, kiện hàng đóng gói quá kỹ, khai báo không phù hợp, có mùi lạ, rò rỉ chất lỏng, phát nhiệt hoặc phát ra tiếng động. Đồng thời, cần cảnh giác với các thủ đoạn ngụy trang như giấu hàng trong thực phẩm, khoét rỗng thiết bị điện tử hoặc sử dụng hóa chất để che giấu mùi.
Khi phát hiện bưu gửi nghi vấn, nhân viên phải bình tĩnh xử lý đúng quy trình: từ chối tiếp nhận khi có dấu hiệu vi phạm; giữ nguyên hiện trạng, không tự ý mở kiện hàng; cách ly khu vực nếu có nguy cơ mất an toàn; trang bị bảo hộ khi tiếp xúc với hóa chất; đồng thời báo ngay cho quản lý và cơ quan công an hoặc lực lượng chức năng để phối hợp xử lý.
Các doanh nghiệp (DN) bưu chính cũng cần xây dựng quy trình nội bộ, thường xuyên tập huấn cho nhân viên, trang bị đầy đủ phương tiện hỗ trợ và duy trì phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng.
Mỗi cán bộ, nhân viên phải thực hiện nghiêm nguyên tắc "4 Có - 4 Không": có kiểm tra, có xác minh, có cảnh giác, có báo cáo; không nhận hàng chưa rõ nội dung, không bỏ qua quy trình, không tự ý xử lý bưu gửi nguy hiểm và không thỏa hiệp với các hành vi vi phạm.
Định danh, xác thực và truy vết: nền tảng của mạng bưu chính số
Ở góc độ DN, Công ty TNHH MTV Chuyển phát nhanh Thuận Phong cho rằng điểm nghẽn hiện nay không nằm ở mã vận đơn, mà ở việc chưa xác thực được người gửi và chưa hình thành chuỗi dữ liệu xuyên suốt trong toàn bộ quá trình vận chuyển.
Theo DN này, mỗi bưu gửi cần được gắn với một mã định danh duy nhất, đồng thời kết nối với dữ liệu xác thực người gửi, lịch sử giao dịch, thông tin vận chuyển và các dữ liệu liên quan để phục vụ truy xuất nguồn gốc. Thay vì kiểm tra thủ công toàn bộ bưu gửi, hệ thống cần áp dụng mô hình chấm điểm rủi ro bằng dữ liệu lớn và AI để tập trung nguồn lực vào các bưu gửi có dấu hiệu bất thường.
Đây cũng là hướng đi mà cả Tổng công ty CP Bưu chính Viettel (Viettel Post) và Tổng công ty Bưu điện Việt Nam (Vietnam Post) đang theo đuổi, dù mỗi bên có cách tiếp cận riêng.
Ông Hoàng Tùng, Phó Giám đốc Viettel Post TP. HCM, chia sẻ kinh nghiệm xây dựng nền tảng bưu kiện tin cậy (trusted parcel platform), ứng dụng AI để phân tích hành vi gửi hàng, tuyến vận chuyển, lịch sử giao dịch và đặc điểm hàng hóa, nhằm đánh giá mức độ rủi ro theo thời gian thực.
Về phía Vietnam Post, ông Nguyễn Quang Hải, Phó Tổng giám đốc, cho rằng bảo đảm an toàn mạng bưu chính cần được xây dựng trên 4 trụ cột: định danh, xác thực, truy vết và kiểm soát. Theo đó, người gửi phải được xác thực đúng danh tính; mỗi bưu gửi cần có một mã định danh duy nhất; toàn bộ quá trình tiếp nhận, khai thác, vận chuyển và phát được ghi nhận trên hệ thống để phục vụ truy xuất, giám sát, xác định trách nhiệm khi phát sinh sự cố.
Từ đó, Vietnam Post đề xuất mô hình tổng thể: “một người gửi đã xác thực - một mã bưu gửi duy nhất - một chuỗi dữ liệu toàn trình”. Trong đó, mỗi bưu gửi được quản lý xuyên suốt từ khi tạo lập đến khi hoàn tất hành trình, giúp nâng cao khả năng truy xuất và xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi cung ứng.
Vietnam Post cho biết hiện nhiều dịch vụ như chuyển phát nhanh (EMS), bưu phẩm bảo đảm, bưu kiện đã được quản lý bằng mã định danh và dữ liệu hành trình. Tuy nhiên, một số loại hình vẫn còn những khoảng trống về dữ liệu, đặc biệt là việc xác thực người gửi và khả năng truy xuất toàn trình, đây là thách thức càng lớn khi sản lượng bưu gửi tăng nhanh, trong khi yêu cầu bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin ngày càng cao.
Theo ông Nguyễn Quang Hải, việc định danh, xác thực không thể thực hiện bằng phương thức thủ công đối với toàn bộ bưu gửi vì sẽ làm gia tăng đáng kể thời gian khai thác và chi phí vận hành. Giải pháp phù hợp là gắn quá trình định danh với chuyển đổi số, tự động hóa và liên thông dữ liệu.
Để triển khai mô hình trên, ông Nguyễn Quang Hải kiến nghị từng bước chuẩn hóa dữ liệu, xác thực người gửi qua nhiều kênh, kết nối các hệ thống nghiệp vụ, áp dụng quản lý theo mức độ rủi ro và tăng cường bảo vệ dữ liệu cá nhân thông qua phân quyền, mã hóa, lưu vết truy cập. Đồng thời, cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý, ban hành các tiêu chuẩn thống nhất về dữ liệu, mã định danh và cơ chế chia sẻ thông tin giữa DN với cơ quan quản lý, để vừa nâng cao hiệu quả quản lý, vừa tránh phát sinh thêm thủ tục, chi phí không cần thiết.
Đồng hành cùng doanh nghiệp xây dựng mạng bưu chính số an toàn
Nhiều DN cho rằng yêu cầu định danh 100% người gửi từ năm 2027, một trong những định hướng đang được đưa vào dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) là cần thiết, nhưng cần có hướng dẫn thống nhất về phương thức xác thực.
Trong thực tế, việc phân biệt căn cước công dân thật hay giả bằng mắt thường rất khó, trong khi việc lưu giữ hình ảnh giấy tờ tùy thân của khách hàng lại tiềm ẩn nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân. Vì vậy, DN đề xuất tăng cường sử dụng nền tảng định danh điện tử VNeID, thay cho việc kiểm tra giấy tờ truyền thống.
Một vấn đề khác được nhiều DN quan tâm là chi phí lưu trữ dữ liệu camera tại các điểm giao dịch. Theo đại diện một số DN chuyển phát, nếu kéo dài thời gian lưu trữ lên hơn ba tháng sẽ làm chi phí hạ tầng tăng đáng kể. Các DN cũng kiến nghị xây dựng cơ chế chia sẻ thông tin về khách hàng hoặc tài khoản có nguy cơ cao giữa các đơn vị chuyển phát, nhằm phòng ngừa các hành vi lợi dụng mạng bưu chính để lừa đảo hoặc vận chuyển hàng cấm.
Vụ trưởng Lã Hoàng Trung cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến để tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật và các nghị định hướng dẫn. Trong đó, các nội dung như tiêu chí phân loại rủi ro, thông tin cần định danh, trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi vận chuyển hay quy trình áp dụng đối với các mô hình logistics nhiều tầng sẽ được nghiên cứu kỹ, nhằm bảo đảm tính khả thi khi triển khai.
Theo Vụ trưởng Vụ Bưu chính, định danh người gửi không phải là mục tiêu cuối cùng mà là nền tảng để hình thành một hệ thống quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu. Chỉ khi kết hợp đồng bộ giữa khung pháp lý, công nghệ số, AI, chia sẻ dữ liệu và sự phối hợp giữa cơ quan quản lý với DN, ngành bưu chính mới có thể vừa đáp ứng tốc độ phát triển của TMĐT, vừa bảo đảm an toàn, an ninh quốc gia và quyền lợi của người dân./.