KHI "AI" CÀO BẰNG MỌI KỸ NĂNG: NHÂN SỰ TRẺ GIỮ GÌ ĐỂ KHÔNG BỊ THAY THẾ?

Một bản kế hoạch hoàn chỉnh trong 10 phút. Một bài thuyết trình được dựng chỉ sau vài câu lệnh. Một email chuyên nghiệp xuất hiện trong vài giây. Khi trí tuệ nhân tạo (AI) khiến việc tạo ra sản phẩm trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, thị trường lao động cũng đồng thời dựng lên một bộ lọc mới. Nếu trước đây người trẻ cạnh tranh bằng tốc độ và kỹ năng thực thi, thì hôm nay câu hỏi đã thay đổi: giữa hàng nghìn sản phẩm được tạo ra từ cùng một công cụ, điều gì khiến một con người trở nên không thể thay thế?

Một thực tế đang diễn ra trên các giảng đường đại học và trong môi trường làm việc hiện nay là sự hiện diện ngày càng sâu rộng của AI trong học tập và công việc. Công nghệ AI không chỉ làm thay đổi cách con người tiếp cận thông tin, xử lý nhiệm vụ mà còn tác động trực tiếp đến thói quen tư duy của người học và người lao động, hình thành nên một thế hệ mới có sự gắn bó mật thiết với AI - thường được gọi là “thế hệ Z-AI”.

Để tìm hiểu mức độ hiện diện cũng như cách thế hệ trẻ đang sử dụng AI trong học tập và công việc, nhóm tác giả đã thực hiện một cuộc khảo sát với hơn 100 sinh viên và người lao động trẻ tham gia. Đối tượng khảo sát tập trung chủ yếu vào sinh viên đến từ một số trường như: Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội….. cùng một số lao động trẻ đang làm việc trong nhiều lĩnh vực khác nhau từ giáo dục, truyền thông, văn phòng và kinh doanh.

Kết quả khảo sát cho thấy, AI không còn là một công cụ được sử dụng mang tính thử nghiệm hay hỗ trợ nhất thời mà đã trở thành một phần trong hoạt động học tập và làm việc hằng ngày. Cụ thể, 43,9% số người được hỏi cho biết họ sử dụng AI rất thường xuyên, ở mức hằng ngày, trong khi 50,9% sử dụng vài lần mỗi tuần. Điều này đồng nghĩa với việc hơn 94% người tham gia khảo sát đã và đang tiếp xúc với AI ở tần suất thường xuyên, cho thấy công nghệ này đang dần trở thành một công cụ quen thuộc trong đời sống học tập và nghề nghiệp.

Với câu hỏi khảo sát sự phổ biến của AI trong học tập đặt ra mục tiêu như thế nào cho thế hệ Z-AI đang sử dụng công nghệ này? Kết quả khảo sát cho thấy sự khác biệt đáng chú ý giữa môi trường học tập và môi trường làm việc.

Đối với sinh viên, AI chủ yếu được sử dụng như một công cụ hỗ trợ tiếp cận và xử lý tri thức. Hoạt động phổ biến nhất là tìm kiếm tài liệu, tóm tắt nội dung bài đọc với tỷ lệ lựa chọn lên tới 83,2%. Tiếp theo là việc gợi ý ý tưởng cho bài tập lớn, xây dựng dàn ý hoặc định hướng nội dung nghiên cứu (63,2%). Bên cạnh đó, một nửa số người tham gia khảo sát cho biết họ sử dụng AI để hỗ trợ học ngoại ngữ, cho thấy công nghệ này đang ngày càng đóng vai trò như một trợ lý học tập cá nhân.

Trong khi đó, đối với người lao động, AI được khai thác nhiều hơn cho các nhiệm vụ mang tính chuyên môn và nghiệp vụ. Hoạt động được sử dụng phổ biến nhất là hỗ trợ soạn thảo email, viết báo cáo và xử lý văn bản (63,2%). Hai nhóm công việc khác cũng ghi nhận tỷ lệ sử dụng cao là phân tích dữ liệu và lập kế hoạch dự án, cùng đạt 57,9%. Điều này cho thấy AI đang dần trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng trong các hoạt động quản lý, điều phối và ra quyết định.

Những kết quả này phản ánh một xu hướng chung: AI đang được tích hợp ngày càng sâu vào các hoạt động học tập và lao động, nhưng theo những cách thức khác nhau tùy thuộc vào nhu cầu của từng nhóm đối tượng. Sự hiện diện ngày càng thường xuyên của AI vì vậy không chỉ làm thay đổi cách con người học tập và làm việc, mà còn đặt ra yêu cầu mới về năng lực thích ứng, tư duy phản biện và khả năng hợp tác hiệu quả với các công cụ AI.

Như vậy, có thể nhận thấy, không chỉ là một xu hướng công nghệ mang tính dự báo, AI đang dần trở thành công cụ hỗ trợ quen thuộc trong học tập và công việc của thế hệ trẻ. Trước yêu cầu ngày càng cao về khối lượng kiến thức, kỹ năng và hiệu suất lao động, nhiều người đã lựa chọn AI như một trợ lý số giúp tìm kiếm thông tin, xử lý dữ liệu, phát triển ý tưởng và tối ưu hóa quy trình làm việc.

Những thay đổi này đang hình thành các thói quen học tập và làm việc mới, đồng thời đặt ra những yêu cầu mới về năng lực sử dụng công nghệ, tư duy phản biện và khả năng đánh giá thông tin. Các trải nghiệm thực tế của sinh viên và người lao động tham gia khảo sát phần nào cho thấy cách AI đang tác động đến đời sống học tập và nghề nghiệp của thế hệ trẻ hiện nay.

Một trong những tác động dễ nhận thấy nhất của AI đối với sinh viên là khả năng hỗ trợ xử lý thông tin và tiết kiệm thời gian học tập. Trong bối cảnh khối lượng tài liệu ngày càng lớn, đặc biệt là các nguồn học liệu chuyên ngành bằng ngoại ngữ, nhiều sinh viên sử dụng AI để tìm kiếm thông tin, tóm tắt nội dung và xác định những luận điểm chính của tài liệu. Nhờ đó, thời gian dành cho các công việc mang tính tổng hợp và sàng lọc thông tin được rút ngắn, tạo điều kiện để người học tập trung hơn vào việc phân tích, đánh giá và vận dụng kiến thức.

AI cũng được sử dụng như một công cụ hỗ trợ hình thành ý tưởng trong quá trình thực hiện bài tập, tiểu luận hoặc các dự án học tập. Thay vì bắt đầu từ một trang giấy trắng, sinh viên có thể tham khảo các gợi ý ban đầu từ AI để xây dựng dàn ý, xác định hướng tiếp cận hoặc mở rộng phạm vi tìm hiểu. Tuy nhiên, phần lớn người học vẫn cần tiếp tục kiểm chứng, bổ sung và hoàn thiện nội dung trên cơ sở kiến thức và yêu cầu học thuật cụ thể.

Bên cạnh xử lý văn bản, các công cụ AI hỗ trợ thiết kế và trình bày nội dung cũng đang được sử dụng ngày càng phổ biến. Những công cụ này giúp sinh viên xây dựng bài thuyết trình, thiết kế hình ảnh minh họa hoặc tổ chức bố cục nội dung một cách nhanh chóng hơn. Điều này cho thấy, AI không chỉ hỗ trợ tiếp cận tri thức mà còn góp phần thay đổi cách người học trình bày và truyền đạt ý tưởng trong môi trường giáo dục hiện nay.

Trong môi trường học thuật là vậy, trong các công việc văn phòng, AI lại càng minh chứng cho khả năng "trợ lý vạn năng" của công nghệ này. Khi đối mặt với guồng quay áp lực của các chỉ số KPI, các báo cáo công việc hay những chuỗi email phản hồi khách hàng dày đặc, AI trở thành một bộ lọc hiệu suất tối ưu.

Những tác vụ tốn thời gian như soạn thảo văn bản hành chính, chuẩn hóa các biểu mẫu email hay lên bộ khung ý tưởng (brainstorm) cho một dự án mới đều được xử lý gọn gàng thông qua các dòng lệnh chỉn chu. Thậm chí, ở những vị trí đòi hỏi tính logic cao như kỹ sư hay chuyên viên phân tích, thuật toán còn tham gia vào việc rà soát lỗi hệ thống, tối ưu bảng tính và phân tích xu hướng dữ liệu một cách chính xác.

Rõ ràng, việc thế hệ trẻ liên tục "gõ lệnh" hằng ngày không phải là biểu hiện của sự lười biếng tư duy, mà là một chiến lược thích nghi thực tiễn. Họ đang biến AI thành một trợ lý mẫn cán để giải quyết bài toán năng suất trong kỷ nguyên số. Chính sự chuyển dịch âm thầm nhưng mạnh mẽ này đã thiết lập nên những thói quen hoàn toàn mới, biến công nghệ từ một yếu tố bên ngoài trở thành một phần không thể tách rời trong tư duy hành động của người trẻ.

Sự trỗi dậy của AI với tư cách một "trợ lý vạn năng" đã tạo cơ hội cho người trẻ đạt được năng suất cao trong học tập và làm việc. Tuy nhiên, khi phụ thuộc công nghệ quá lớn, những nguy cơ cũng bộc lộ. Một mặt, AI mê hoặc người trẻ bởi khả năng tối ưu hóa thời gian và giải phóng sức lao động thô một cách xuất sắc. Nhưng mặt khác, chính sự tiện lợi lớn ấy lại vô tình tạo ra một tâm lý ỷ lại, khiến ranh giới giữa việc "mượn lực" để bứt phá và việc phó mặc hoàn toàn tư duy cho thuật toán trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Sự song hành giữa hai thái cực này không còn là câu chuyện điểm số trên giảng đường, mà đã trở thành bài toán chiến lược quyết định sự thành bại của một thương hiệu trong môi trường thực chiến.

Sự phụ thuộc cơ học vào thuật toán làm suy giảm tính phản biện độc lập của nhân sự.

DI CHUỘT VÀO TỪNG THÀNH PHẦN ĐỂ XEM RỦI RO

Để bóc tách sự giao thoa phức tạp giữa lợi ích và nguy cơ này dưới góc nhìn quản trị, vấn đề đã được ông Lại Hợp Nhân - Giám đốc Ban PR và Marketing của Tập đoàn Bitexco (nguyên Phó Tổng biên tập Báo Diễn đàn Doanh nghiệp) trao đổi: Ở mặt tích cực, AI có tốc độ xử lý dữ liệu và khả năng học hỏi đáng kinh ngạc; chẳng hạn nếu được cung cấp đầy đủ dữ liệu bộ nhận diện (brand guideline), nó có thể học và thực thi vô cùng nhanh chóng. Bản thân công cụ cũng có thể đề xuất nhiều phương án biên tập khác nhau cho cùng một nội dung, hỗ trợ con người làm video nhanh hơn, chuyển cảnh mượt hơn hay tự động hóa các tác vụ vận hành nền tảng một cách tối ưu.

Tuy nhiên, ông Lại Hợp Nhân cũng cho rằng rủi ro xuất hiện khi con người lạm dụng sự tiện lợi đó một cách cẩu thả. Do AI ưu tiên xử lý dữ liệu lớn, nếu thiếu những câu lệnh (prompt) mô tả chi tiết, nó sẽ không hiểu đúng bối cảnh và dễ tạo ra các nội dung sáng tạo lệch chuẩn về văn hóa, chính trị. Hay khi nhân viên kéo thả một tấm ảnh mà không cung cấp đủ dữ liệu, lỗi sai xảy ra là do con người thiếu sót chứ không phải do công cụ.

Mấu chốt của sự phối hợp nằm ở khâu kiểm duyệt cuối cùng - điều bắt buộc phải là con người và AI không thể thay thế. Sự kết hợp hài hòa giữa con người và công nghệ sẽ tạo ra một sản phẩm có tính dẫn dắt và tạo dấu ấn bền vững dựa trên cảm xúc. Để làm được điều đó, người trẻ không được phụ thuộc mà phải làm chủ công cụ bằng cách thấu hiểu sâu sắc năng lực chuyên môn của mình. Khi có nền tảng vững vàng về viết lách hay làm nội dung, con người mới có thể đưa ra yêu cầu chính xác cho AI, tạo ra sản phẩm chất lượng cao, thậm chí tận dụng công cụ để dự báo khả năng lan truyền nhằm chủ động ngăn ngừa rủi ro từ trước.

Khi việc tạo ra một sản phẩm chuẩn chỉnh kỹ thuật trở nên quá dễ dàng nhờ AI, thì những nhân sự chỉ biết phụ thuộc vào máy móc, thiếu đi tư duy phản biện và bản sắc cá nhân sẽ lập tức bị bão hòa. Đây chính là tiền đề cho một cuộc dịch chuyển tất yếu: thị trường lao động 4.0 không đào thải AI, mà đào thải những con người vận hành AI một cách vô cảm và rập khuôn. Để không bị nhấn chìm bởi bộ lọc nghiêm ngặt này, người trẻ buộc phải đi tìm câu trả lời cho giá trị độc bản của chính mình.

Hiện nay, các doanh nghiệp đang ráo riết săn đón nguồn nhân lực trẻ nhằm tiếp cận công nghệ mới và tư duy năng động của thế hệ công dân toàn cầu. Sự xuất hiện của AI những năm gần đây đã phá vỡ rào cản về kinh nghiệm tích lũy kinh điển. Thay vì vùi mình trong thư viện, người trẻ có thể dùng AI để tiếp cận kho tàng tri thức chuyên sâu trong tích tắc, rút ngắn lộ trình chạm vào thực tiễn.

Trước bộ lọc đào thải khốc liệt, sự khác biệt giữa một nhân sự chuyên nghiệp và một kẻ nghiệp dư chính là độ sâu của tư duy dẫn dắt. Thay vì chỉ "copy - paste" thụ động để nhận về kết quả đại trà, người trẻ phải biết đóng vai một người thầy hướng dẫn AI, lồng ghép tư duy bản sắc, trải nghiệm thực tế và dữ liệu cá nhân hóa sâu sắc để ép thuật toán sản sinh ra những tác phẩm đạt tầm chuyên gia.

Sự cộng sinh hoàn hảo này đòi hỏi một tinh thần tự phản biện không ngừng nghỉ. Thước đo tối cao để một nhân sự vững vàng bước qua bộ lọc 4.0 là phải tự trả lời được câu hỏi quyết định: Bản thân mình đã thực sự "wow" với sản phẩm của mình chưa? Nếu chưa thể tự làm bản thân kinh ngạc, hành trình nghiên cứu và đào sâu chuyên môn bắt buộc phải tiếp diễn. Đó chính là ranh giới bất biến giữa một bên là sự đào thải của những cỗ máy sinh học rập khuôn, và một bên là sự lên ngôi của những tư duy độc bản biết làm chủ công nghệ để dẫn dắt tương lai.

Bản sắc cá nhân là 'chiếc phao' giúp nhân sự trẻ vượt qua bộ lọc bão hòa của kỷ nguyên thuật toán.

Hành trình đi từ chỗ dùng AI làm "trợ lý vạn năng" cho đến khi đối mặt với bộ lọc đào thải của thị trường 4.0 đã cho thấy thực tế: AI đang trực tiếp định hình lại giá trị của mỗi người trên con đường sự nghiệp. Công nghệ không sinh ra để cướp đi cơ hội, mà là để nâng cao tiêu chuẩn công việc.

Để tồn tại, người trẻ không thể chọn cách chối bỏ hay chạy đua thuần túy về mặt công cụ. Cách tốt nhất là chọn lối cộng sinh thông minh: dùng AI để xử lý những việc lặp đi lặp lại, nhưng phải giữ quyền kiểm soát bằng năng lực chuyên môn và tư duy phản biện. Khi các kỹ năng kỹ thuật đã bị cào bằng, chính tư duy, bản sắc và kinh nghiệm thực tế mới là thứ giúp người trẻ đứng vững. Như ông Lại Hợp Nhân chia sẻ: “Việc thấu suốt chuyên môn và làm chủ công cụ mới tạo ra sự khác biệt để dẫn dắt, nếu không bạn sẽ bị thay thế ngay lập tức”.

Từ nhận định thực tế đó, thách thức lớn nhất đối với nhân sự thời đại số không còn dừng lại ở việc làm quen với công nghệ, mà là câu chuyện định vị lại năng lực cốt lõi. Vượt qua vòng sàng lọc này, người trẻ cần làm việc với tâm thế của người làm chủ. Đừng chỉ dừng lại ở việc tạo ra các sản phẩm rập khuôn từ những câu lệnh đại trà. Hãy chủ động nâng cấp bản thân và khắt khe hơn với kết quả công việc để mỗi sản phẩm ra đời đều đạt chất lượng tốt nhất. Hãy để AI làm bệ phóng đưa năng lực của bạn đi xa, thay vì biến bạn thành một phiên bản sao chép máy móc.